akazy islamu sprzyjały rozkwitowi nauki. Nad bramą biblioteki założonej w Konstantynopolu przez sułtana Muhammada II Zdobywcę, a zniszczonej przez trzęsienie ziemi i odbudowanej przez Mustafę III w 1771 r., był umieszczony napis : POSZUKIWANIE WIEDZY JEST OBOWIĄZKIEM KAŻDEGO MUZUŁMANINA ! Szybko rozwijała się teologia, prawo i nauki filologiczne, a w końcu i nauki ścisłe oraz filozofia.

BIBLIOTEKI PRZY MECZETACH

Pierwszymi ośrodkami naukowymi w świecie muzłumańskim były meczety, które w pewnym sensie pełniły rolę uniwersytetów. Były one zorganizowane na modłę wszechnicy europejskiej, ale lepiej wyposażone. Uczono w nich religii, filologii języka arabskiego, prawa, filozofii oraz innych nauk przejętych ze świata antycznego. Dostęp mieli do nich wszyscy pragnący zdobywać wiedzę. Biedni otrzymywali stypendia w różnej postaci. Fundusze na zapomogi dla studentów i wynagrodzenia dla nauczycieli czerpano ze skarbca księcia lub panującego władcy oraz z pobożnych fundacji. Oczywiste jest, że przy meczetach zaczęto z czasem gromadzić książki (rękopisy). Początkowo były to przede wszystkim dzieła związane z religią i prawem religijnym oraz językiem arabskim. Przez wiele lat zgromadzono w nich setki tysięcy cennych rękopisów. Były to najczęściej różnego typu legaty pobożnych miłośników książki, którzy swoje księgozbiory przekazywali meczetom. Nie szczędzili oni także funduszy na nowe dzieła. W zwyczaju było też, że uczeni dawali swoje książki do powszechnego użytku.

Do meczetów, które odegrały znaczącą rolę w rozwoju nauki i kultury muzułmańskiej należą m. in. następujące świątynie :  

Meczet proroka w Medynie założony przez Muhammada w 622 roku. Był to pierwszy ośrodek nauki nowej religii i prawa.

Meczet "święty" w Mekce. Panowanie Omajjadów i część okresu panowania Abbasydów to lata rozkwitu tego "uniwersytetu".

Meczet-katedra w Basrze. Został on założony w 14 roku hidżry (636 r.) i stał się ośrodkiem słynnego w islamie prądu filozoficzno-religijnego zwanego mu'tazylizmem (racjonalistyczny kierunek islamu).

Meczet-katedra w Kufie założony kilka lat po meczecie w Basrze. Niektórzy uczeni porównują meczety-katedry w Basrze i Kufie do Oksfordu i Cambridge w Anglii.

Meczet-katedra w al-Fustat w Egipcie założony około 644 roku od początku swojego istnienia pomyślany był jako ważna placówka nauki.

Meczet al-Aksa i "Kopuła na Skale" w Jerozolimie. Za Ajjubidów i Mameluków wzniesiono wokół niego wiele szkół tak, że stał się on wielkim uniwersytetem muzłumańskim.

Meczet-katedra Omajjadów w Damaszku był wzniesiony w latach 707-714. Wielokrotnie niszczyły go pożary, lecz nieprzerwanie kwitło w nim bogate życie naukowe.

Meczet-katedra az-Zajtuna w Tunisie został zbudowany w 732 r. Jest to najstarszy i nadal aktywny ośrodek naukowy.

Meczet-katedra w Kairuan to drugie, obok meczetu w Tunisie, ognisko naukowe arabskie w Afryce północnej.

Meczet-katedra kalifa al-Mansura w Bagdadzie wzniesiony w drugiej połowie VIII w. Był ważnym centrum naukowym Bagdadu, a wykładali w nim najwybitniejsi uczeni owych czasów.

Wielki meczet-katedra w Kordobie zbudowany na wzór meczetu Omajjadów w Damaszku. Rozwijały się tu nauki pod bezpośrednim patronatem książąt i kalifów omajjadzkich, promieniując na całą Hiszpanię i poza nią.

Meczet-katedra al-Karawijjin w Fezie. Sułtan Abu Inan (XIV w.) stworzył dużą bibliotekę gromadząc w niej dzieła z różnych dziedzin wiedzy.

Meczet-katedra Ibn Tuluna należy do najstarszych budowli Kairu. Jednak w wyniku wielu pożarów i konkurencji ze strony meczetu-katedry w al-Fustat szybko podupadł.

Meczet-katedra al-Azhar w Kairze. Do dnia dzisiejszego cieszy się wielkim autorytetem w świecie islamu. Początkowo był to ośrodek propagandy i umocnienia doktryny ismailickiej, jednak z czasem stał się wszechstronną uczelnią .

Meczet - "Kopuła Alego" w Nadżafie (obecnie Irak). Mury tej uczelni gościły wybitnych uczonych, reprezentujących szyicki odłam islamu.

KSIĘGARSTWO

Za panowania Abbasydów w Bagdadzie (VIII - X w.) zrodził się prawdziwy entuzjazm dla nauki. Tłumaczono filozoficzne i naukowe dzieła greckie, irańskie i indyjskie oraz tworzono oryginalne dzieła arabskie. Tak gwałtowny rozkwit kultury i nauki przyczynił się do rozwoju rzemiosła i sztuki związanej z książką. Dzięki temu w okresie największego rozkwitu nauki i kultury arabskiej i muzułmańskiej księgozbiory islamu liczyły nawet kilkaset tysięcy pięknie kaligrafowanych i artystycznie oprawionych tomów.

Według danych historyka arabskiego Al-Ja'kubiego w wieku IX w samym Bagdadzie było ponad stu księgarzy. Byli oni nie tylko sprzedawcami książek, ale również kopistami, introligatorami i autorami. Z powodu tak różnorodnych zainteresowań stali się wkrótce znakomitymi znawcami książek oraz zagadnień związanych z bibliografią i historią literatury. Szczególne zasłużonym wydaje się być uczony księgarz Abu'l-Faradż Muhammad ibn Ishak al-Warrak al-Bagdadi ibn Abi Ja'kub an-Nadim (Uff ! Ależ nazwisk o), który w 987 roku przedstawił spis wszystkich dzieł, jakie przeszły przez jego ręce lub o których słyszał. Dzieło to pt. "Kitab al-Fihrist" (Księga-Katalog) stanowi bardzo cenne źródło wiadomości o książkach i ludziach. Notuje on tutaj wiele dzieł, które później zaginęły. Sklepy wykształconych księgarzy były często miejscem spotkań ludzi znamienitych m.in. literatów.

BIBLIOTEKI PANUJĄCYCH

Bardzo wcześnie panujący odpowiedzieli na zapotrzebowanie zaspokojenia głodu wiedzy u swoich poddanych. Nie oszczędzali środków przy tworzeniu bibliotek, a nawet swego rodzaju akademii. Za ich przykładem poszli mniejsi dygnitarze, uczeni, miłośnicy książe k, którzy również gromadzili cenne księgozbiory i udostępniali je zainteresowanym. Do największych i najbogatszych bibliotek muzułmańskich możemy zaliczyć przede wszystkim "Dom Mądrości" w Bagdadzie, "Dom Wiedzy" w Kairze i bibliotekę Omajjadów w Kordobie .

• "Dar al-Hikma" w Bagdadzie czyli "Dom Mądrości" został założony w 830 r. Duży wpływ na organizację i poziom naukowy tej placówki wywarła akademia w Dżindiszapur. Biblioteka stanowiła tylko część tej instytucji naukowej. Obok niej zna jdowały się tam introligatornia, biuro tłumaczeń, obserwatorium astronomiczne i najprawdopodobniej szpital. W latach 892-902 kalif al-Mu'tadi kazał wybudować sobie pałac, w którym niektóre sale przeznaczył na czytelnie dla uczonych różnych specjalności, k tórzy tam pracowali i otrzymywali regularne pensje jako profesorowie. Wielu z nich pracowało w pałacowej bibliotece np. wspomniany już an-Nadim. Ta wielka biblioteka Abbasydów w Bagdadzie utrzymała się przez kilka wieków i ostatecznie została zniszczona p rzez Hulagu w 1258 r. Encyklopedysta arabski w dziele "Poranek ślepego" postawia ją na pierwszym miejscu pośród wielkich bibliotek świata islamu. Według niektórych danych miała ona liczyć dziesięć tysięcy tomów.
• "Dar al-Ilm" - "Dom Wiedzy" w Kairze powstał w drugiej połowie X w. Fatymidzi po opanowaniu Egiptu szybko zaczęli gromadzić książki, na które nie szczędzili funduszy. W skład księgozbioru wchodziły rękopisy z rozmaitych nauk : prawa, astron omii, chemii, medycyny, itp. Niektóre utwory, jak na przykład "Dżamhara" filologa Ibn Durajda, reprezentowane były przez kilkadziesiąt woluminów. Samych rękopisów Koranu liczyła ponad dwa tysiące czterysta, a wśród nich wspaniałe egzemplarze zdobione złotem i srebrem, kaligrafowane na drogim papierze. Książki były układane w szafach wokół ścian. W sumie biblioteka ta posiadała około kilkuset tysięcy, według niektórych nawet sześćset tysięcy, oprawnych tomów (nie licząc nieoprawnych zeszytów). W 1005r. weszła w skład nowo powstałej akademii - "Domu Wiedzy". Program tego uniwersytetu obejmował jednocześnie nauki muzułmańskie :prawo religijne, teologię, filologię i nauki świeckie - astronomię, chemię, medycynę. Biblioteka była otwarta dla wszystkich. Można tam było kopiować rękopisy dla siebie, przy czym atrament i pióra były za darmo. Dlatego też szybko stała się miejscem spotkań uczonych różnych specjalności. Wnętrze było estetycznie urządzone : drzwi szaf były ozdobnie rzeźbione, w przejściach zwisały kotary, wszędzie stali woźni i służący na usługi gości. Biblioteka uległa likwidacji pod koniec XII w. za panowania Saladyna. Książki zostały obdarte ze skóry i spalone, wrzucone do Nilu lub pozostawione i po pewnym czasie pokryły się piask iem naniesionym przez wiatr. Udało się uratować około stu tysięcy tomów, które stały się zalążkiem biblioteki przy meczecie al-Fadilijja.
• Biblioteka Omajjadów w Kordobie powstała w Hiszpanii arabskiej za panowania kalifa Abd ar-Rahmana III i jego następcy al-Hakama. Liczyła ona ponad czterysta tysięcy rękopisów. Wokół niej skupieni byli także uczeni prowadzący badania naukowe i wykłady. Działalność swoją utrzymała do początków XII stulecia i została zniszczona po opanowaniu Hiszpanii przez berberyjską dynastię Almorawidów.

BIBLIOTEKI PRZY MADRASACH

Madrasy były to zupełnie samodzielne zakłady naukowe, mające własną organizację i cele. Impuls do zakładania tych szkół dał wezyr Nizam al-Mulk na przełomie XI i XII wieku. Szkoły założone przez niego wyposażone były w bogate biblioteki posiadając e wszystkie potrzebne do nauki dzieła. Miały one też własne fundusze przeznaczone na pensje dla profesorów i utrzymanie bibliotek. Instytucje tego typu powstały później w Syrii i Egipcie oraz Magrebie i służyć miały obronie ortodoksyjnego islamu su nnizmu przed propagandą szyizmu-ismailizmu.

BIBLIOTEKI PRYWATNE

Uczeni muzułmańscy posiadali często swoje własne bogato wyposażone biblioteki. Poeta i uczony Ibn Hamdan założył bibliotekę, która była dostępna dla każdego, kto chciał z niej korzystać. Biednym dawano papier bezpłatnie. Sam fundator nauczał tam historii i literatury. Inny miłośnik książki, Ibn Fatis wzniósł w Kordobie wspaniały gmach przeznaczony specjalnie na bibliotekę. Na stałe pracowało w niej sześciu kopistów, którzy przez cały dzień, a czasem i noc, kopiowali cenne rękopisy. Z kolei uczony astronom z Bagdadu Ali ibn Jahia posiadał pałac i piękną bibliotekę, odwiedzaną przez uczonych z różnych krajów. Mogli oni studiować w niej za darmo.

Zamiłowania bibliofilskie posiadały również kobiety andaluzyjskie. Wiele z nich uczyło się pisania, kaligrafii, gramatyki i poezji. Najsłynniejszą kobietą zamiłowaną w książkach była Aisza bint Ahmad ibn Muhammad ; założyła bibliotekę i zgro madziła w niej jeden z największych ówczesnych księgozbiorów w Kordobie. Setki kobiet pracowało też przy przepisywaniu rękopisów, szczególnie Koranu i modlitewników.

ORGANIZACJA I ZASADY KORZYSTANIA Z BIBLIOTEK

Biblioteki muzułmańskie posiadały specjalne gmachy względnie pomieszczenia z katalogami, w których książki ułożone były według działów. Tomy nie były układane pionowo na półkach lecz w szafach jedna na drugiej. Rękopisy odpowiednio poklasyfikowane według działów ustawiano w pewnym ustalonym porządku, zależnie od godności nauki. Egzemplarze Koranu zawsze zajmowały honorowe miejsce. Biblioteki były otwarte i dostępne dla każdego bezpłatnie. Papier, atrament i pióra również dostarczano bez opłat. Niektóre biblioteki dawały nawet środki utrzymania dla cudzoziemców. Przy wypożyczaniu książek poza bibliotekę trzeba było zwykle pozostawić zastaw.

Książka arabska | Historia bibliotek | Pismo arabskie | Strona wstępna - "Regał" | Strona wstępna - wykaz | Bibliografia