T. Bujnicki, Ukraina w oczach diarystów i pamiętnikarzy

Recnzje

Tadeusz Bujnicki

Ukraina w oczach diarystów i pamiętnikarzy

Tę książkę warto nie tylko wyróżniać i promować. Przede wszystkim należy ją czytać. Wśród bardzo licznych opracowań i publikacji eseistycznych oznacza się ona niezwykłą sumiennością, wnikliwością i dociekliwością w poszukiwaniu źródeł. Autor nie zadowolił się zgromadzonym w bibliotekach materiałem drukowanym, sięgnął po rękopiśmienne archiwalia i dzięki temu uzyskał dodatkową możliwość "gruntowania" obrazu Ukrainy w staropolskich diariuszach i pamiętnikach. Widać to w dołączonej do tekstu rozprawy bibliografii, imponującej swoją rozległością. Rozprawa zatem wspiera się na mocnych fundamentach, na rzetelnej, wspartej nowoczesnymi metodami interpretacji, lekturze (por. uwagi na s. 18-19 o wyzyskaniu "metody intertekstowej" i inspiracji współczesnej hermeneutyki). Należy podkreślić, że wybór owych metod nie jest li tylko złożeniem hołdu modzie. Jest rzeczywiście narzędziem, weryfikującym się w tekście pracy.

P. Borek

Brak kompetencji profesjonalnych historyka nie pozwala mi pewnie wypowiadać się o poznawczej wartości książki. O tyle tylko, na ile pozwalają mi kompetencje historyka literatury, sięgającego po omawiane w niej wątki przez pryzmat zainteresowań badacza powieści historycznych (a zwłaszcza Trylogii Henryka Sienkiewicza). A pod tym kątem pożytki płynące z opracowania pamiętników przez Piotra Borka są bardzo duże. Po pierwsze dzięki "mentalnemu" obrazowi Ukrainy i kozaczyzny w pamiętnikarstwie o proweniencjach szlacheckich. Spostrzeżenia i zebrany materiał potwierdzają szereg moich intuicji na temat owej wizji Ukrainy, w której mit arkadyjski ziemi mlekiem i miodem płynącej, zderza się z obrazem "ziemi przeklętej", piekła i krwi. Przedstawiając w kolejnych rozdziałach (poza pierwszym interesująco ukazującym strukturę staropolskich diariuszy i pamiętników) sposoby wykreowania i zwartościowania kozaczyzny i hajdamaczyzny, pamiętnikarski obraz ukrainnej twierdzy i sposoby przedstawienia oblężeń (m.in. Kamieńca Podolskiego), kreacje wodzów wsparte, jak pisze autor, na "czarno-białym schemacie aksjologicznym" formy opisu scen batalistycznych i kampanii militarnych (zwycięstw i klęsk strony polskiej), Piotr Borek stworzył pasjonujący tekst o szczególnej wizji świata tak ściśle związanego z polityczną i społeczną historią I Rzeczypospolitej, i - co więcej - tak mocno wpisanej w świadomość kulturalną i literacką epok następnych. Tym bardziej, że nie o ściśle dokumentarną stronę zawartości pamiętników chodzi. Także o ich sens światopoglądowy i artystyczny, moc formującą świadomość narodową przez pryzmat wyobrażeń sarmacko-szlacheckich przede wszystkim. Warto podkreślić, że badacz już na początku przyjął parę ważnych założeń, idących (częściowo) pod prąd stereotypowych wyobrażeń i przekonań. Zrezygnował z "polonocentrycznego pojęcia <<kresy>>", co w moim przekonaniu w sposób znaczący odebrało pracy nacechowanie ideologiczne, zdarzające się często badaczom "opcji" "kresowej". Dobrze uzasadnił zakres i sposób wyzyskania w pracy tytułowego określenia "Ukraina", wreszcie krytycznie spojrzał na pamiętnikarskie stereotypy szlacheckiego obrazu ukrainnej przestrzeni. To niewątpliwie trafne i owocne założenia.

Można wyliczać różne walory tej książki. Należy do nich także zaliczyć przejrzystość kompozycyjną, wewnętrzną logikę, potoczystość narracji, która umiejętnie panuje nad wielogłosowością opracowywanego materiału. Piotr Borek dostarczył czytelnikowi, nawet nie profesjonalnemu, lektury ciekawej, często - pasjonującej. Jeżeli Sienkiewicz w recenzji z Szkiców historycznych Ludwika Kubali napisał, iż wiek siedemnasty jest to powieść, "która się sama pisze", to właśnie zawartość książki Ukraina w staropolskich diariuszach i pamiętnikach, ów sąd dodatkowo uzasadni. Żal tylko, że nakład tej wysmakowanej edytorsko publikacji jest zbyt mały, aby ogarnąć wszystkich jej potencjalnych czytelników.

Tadeusz Bujnicki
Instytut Polonistyki
Uniwersytetu Jagiellońskiego

Piotr Borek, Ukraina w staropolskich diariuszach i pamiętnikach. Bohaterowie, fortece, tradycja, Wydawnictwo "Collegium Columbinum", Kraków 2001, 418 s.