Konferencje 

Piotr Trojański

"Zmaganie się z własną przeszłością:
pomiędzy mitem a rzeczywistością"

W dniach 15-18 października 2001 r. w Centrum Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu odbyła się polsko-litewska konferencja nauczycieli na temat nauczania o Holocauście, która zgromadziła prawie 100 uczestników z Polski i Litwy. Organizatorami jej byli London Jewish Cultural Centre (dawne Spiro Institute), Fundacja Judaica - Centrum Kultury Żydowskiej w Krakowie, Instytut Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie oraz Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau.

Konferencja ta zorganizowana została pod auspicjami International Task Force for Holocaust Education, Remembrance and Research (Międzynarodowa Grupa Robocza ds. Edukacji, Upamiętniania i Badań nad Holocaustem). Honorowy patronat nad nią objął prorektor Akademii Pedagogicznej w Krakowie - prof. Henryk W. Żaliński.

Przygotowując obecną konferencję jej organizatorzy nawiązali do podobnych inicjatyw z lat poprzednich. Seminaria nauczycieli na temat nauczania o Holocauście odbywają się bowiem w Krakowie od 1995 r. Sukcesywnie nabierały one coraz szerszego zasięgu. W pierwszej konferencji uczestniczyli nauczyciele z Krakowa (1995), w drugiej - z Małopolski (1997), natomiast trzecia i czwarta - miały już charakter ogólnopolski (1998, 1999). Jakkolwiek na każdej z nich obecni byli goście z zagranicy, to jednak dopiero obecna konferencja za swój nadrzędny cel postawiła sobie wymianę wspólnych doświadczeń w tej dziedzinie. Wybór padł na Litwę, kraj, z którym Polskę przez wieki łączyło wspólne dziedzictwo historyczne i kulturowe. Na terenach należących w przeszłości do Rzeczypospolitej Obojga Narodów kwitła kultura żydowska, tam też w okresie drugiej wojny światowej zginęło najwięcej Żydów. Poza tym obydwa narody (polski i litewski) doświadczyły okupacji niemieckiej i radzieckiej, dlatego też postrzegają siebie dzisiaj w kategoriach ofiary. Wspólne doświadczenia okresu wojny dotyczą także w pewnym sensie ich stosunku do Żydów. Głośna ostatnio dyskusja wokół zbrodni w Jedwabnem wskazała na konieczność ponownego spojrzenia w przeszłość i skonfrontowania jej z rzeczywistością historyczną. Proces ten nie może odbywać się wyłącznie na poziomie akademickim, dlatego oczywistym było spojrzenie na niego także z perspektywy praktyki szkolnej, czemu służyć miała konferencja. Warto dodać, iż sprzyjającą okolicznością dla jej zorganizowania był fakt aspiracji Litwy do członkostwa w International Task Force i wynikająca z niego opieka Wielkiej Brytanii nad jej procesem akcesyjnym. Konferencja ta była pierwszym projektem realizowanym pod auspicjami Task Force, którego członkiem od 1999 r. jest także Polska.

Program konferencji obejmował trzy dni wykładów, warsztatów, dyskusji i spotkań, prowadzonych przez ekspertów z Polski, Litwy i Izraela. Ponadto w ostatnim dniu obrad uczestnicy litewscy mieli możliwość zwiedzenia terenu byłego obozu KL Auschwitz-Birkenau.

Pierwszy dzień poświęcony był zagadnieniom ogólnym, wprowadzającym w problematykę Holocaustu. Rozpoczął się on od otwierających wystąpień przedstawicieli organizatorów oraz zaproszonych gości: ambasadora Wielkiej Brytanii, konsula generalnego Republiki Litewskiej, a także reprezentantów polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Po uroczystym otwarciu głos zabrał ksiądz Stanisław Musiał z Kolegium Jezuickiego w Krakowie, który w swoim wystąpieniu przedstawił perspektywę historyczną stosunków judeo-chrześcijańskich. Następnym prelegentem był dr Franciszek Piper z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Jego referat nosił tytuł: Niemiecka polityka okupacyjna w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem roli KL Auschwitz. Po przerwie obiadowej wystąpił dr Arunas Bubnys z Instytutu Historii Litwy w Wilnie, który mówił na temat zagłady Żydów na Litwie. Referaty te były przeplatane warsztatami poświęconymi problematyce nauczania o Holocauście. Lea Roshkovsky z Instytutu Pamięci Yad Vashem zaprezentowała film Tadeusza Konwickiego Ambulans oraz możliwości jego wykorzystania w szkole. Z kolei Alicja Białecka z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau przedstawiła propozycję lekcji podsumowującej wizytę w Miejscu Pamięci na temat Los Polaków i los Żydów w KL Auschwitz na podstawie dokumentów, relacji byłych więźniów i materiałów muzealnych. Kolejny warsztat autorstwa Wiesławy Młynarczyk z Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie skierowany został do nauczycieli literatury. Był on symulacją lekcji dramy poświęconej obrazowi warszawskiego getta w reportażu Hanny Krall Zdążyć przed Panem Bogiem.

Problematyka drugiego dnia konferencji skoncentrowana została głównie wokół zagadnień natury socjologicznej związanych z Holocaustem. Obrady otworzył wykład prof. Sławomira Kapralskiego z Uniwersytetu Środkowoeuropejskiego w Budapeszcie-Warszawie KL Auschwitz-Birkenau - miejsce wielu pamięci. Po nim nastąpiła dyskusja panelowa na temat sposobu prezentacji zagadnienia zagłady Żydów w podręcznikach polskich i litewskich, w której uczestniczyli prof. Feliks Tych z Żydowskiego Instytutu Historycznego i dr Algis Kasperavičius z Uniwersytetu Wileńskiego. Następnie odbyły się dwa warsztaty. Pierwszy - prowadzony przez prof. Barbarę Weigl z Uniwersytetu Opolskiego - poświęcony był problematyce modyfikacji stereotypów i uprzedzeń w klasie szkolnej. Drugi zaś - postawom młodzieży polskiej wobec Holocaustu. Badania empiryczne na ten temat przedstawiła dr Jolanta Ambrosewicz-Jacobs z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Popołudniowa część obrad dotyczyła kwestii postaw Polaków i Litwinów wobec zagłady Żydów. Sytuację na ziemiach polskich naświetlił prof. Feliks Tych, natomiast na Litwie - prof. Alfonsas Eidintas z Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie. Z referatem prof. Tycha korespondowało wystąpienie dra Andrzeja Żbikowskiego z Instytutu Pamięci Narodowej prezentujące aktualny stan badań w sprawie zbrodni w Jedwabnem. Drugi dzień konferencji kończyło spotkanie z Janiną Fischler--Martino, która opowiadała swoje przeżycia z czasu pobytu w getcie krakowskim. Wieczorem miała miejsce prezentacja filmu edukacyjnego o życiu i zagładzie Żydów litewskich, do którego wprowadzenie wygłosił Linas Vildziunas, dyrektor Domu Pamięci w Wilnie.

Dzień trzeci konferencji w całości poświęcony został zagadnieniu praktyki szkolnej nauczania o Holocauście. Zasadniczą jego część stanowiła sesja, w której nauczyciele-praktycy mieli możliwość zaprezentowania własnych doświadczeń w nauczaniu o zagładzie Żydów. Obrady otworzył referat dra Piotra Trojańskiego z Instytutu Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie Nauczanie o Holocauście w ramach przedmiotów humanistycznych: program nauczania. Następnym prelegentem był Robert Szuchta z LXIV Liceum Ogólnokształcącego w Warszawie, który przedstawił różne możliwości pracy z materiałem ilustracyjnym i audiowizualnym, dotyczącym zagadnienia Holocaustu, na lekcjach historii. Kolejni mówcy przedstawili działalność edukacyjną Instytutu Pamięci Narodowej (Leszek Rysak) i (Krystyna Zaufal) Małopolskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w kwestii dotyczącej nauczania o zagładzie Żydów. Po przerwie rozpoczęła się sesja Z doświadczeń w nauczaniu o Holocauście, w której głos zabrało 15 nauczycieli z Polski i z Litwy. Tematyka tych wystąpień jak również ich charakter były bardzo zróżnicowane. Dotyczyły one zarówno rozwiązań praktycznych jak i pewnych przemyśleń i refleksji związanych z tą problematyką. Szczególnie wartościowe okazały się prezentacje różnorodnych projektów edukacyjnych, realizowanych w polskich i litewskich szkołach. Przedostatnim punktem programu konferencji było spotkanie poświęcone problemom współczesnego życia Żydów w Polsce i na Litwie. Polską społeczność żydowską reprezentował rabin Sacha Pecaric z Fundacji Ronalda Laudera, natomiast litewską - Misha Jakobas, dyrektor Żydowskiego Gimnazjum "Szalom Aleichem" w Wilnie.

Konferencję zakończyła dyskusja ogólna nt. Nauczanie o Holocauście - lekcja dla przyszłych pokoleń, podczas której uczestnicy mieli okazję podzielenia się swoimi wrażeniami i spostrzeżeniami dotyczącymi omawianej problematyki. Nauczyciele wyrazili potrzebę organizowania w przyszłości podobnych spotkań, sugerując jednocześnie organizatorom położenie większego nacisku na kwestie warsztatowe związane z nauczaniem historii i kultury Żydów. W zgodnej ocenie uczestników konferencji największe uznanie zyskała sesja nauczycielska. Zbytnio przeładowany program nie pozwolił na zwiedzenie Kazimierza, na co narzekali nauczyciele, szczególnie litewscy. Jakkolwiek organizatorzy starali się stworzyć jak najwięcej możliwości do nawiązania indywidualnych kontaktów między polskimi i litewskimi nauczycielami, to jednak i w tym przypadku pozostał pewien niedosyt. Pomimo tych niedociągnięć, przytłaczająca większość uczestników wyraziła opinię, iż konferencja spełniła ich oczekiwania i dlatego jest godna polecenia.

Analiza ewaluacji konferencji wykazała, iż polscy nauczyciele w porównaniu z litewskimi mają większy dostęp do materiałów dydaktycznych, pomocnych w nauczaniu o Holocauście. Dzięki temu Polacy posiadają większe niż Litwini doświadczenia w tej dziedzinie. Dlatego też dzielili się oni chętniej niż Litwini swoimi przemyśleniami i pomysłami w trakcie konferencji. Niemniej jednak litewscy jednak uczestnicy wykazali dużą wolę do zdobywania wiedzy i doskonalenia własnego warsztatu pracy, jak również ogromną otwartość w dyskusji na wszelkie, nawet najbardziej kontrowersyjne i trudne tematy. Wszyscy nauczyciele wyrazili życzenie szerszego dostępu do różnego rodzaju materiałów edukacyjnych (podręczników, filmów, materiałów ikonograficznych, relacji świadków, itp.) możliwych do wykorzystania w klasie. Większość z nich chętnie dowiedziałby się, jak wygląda nauczanie o Holocauście także w innych krajach, dlatego zasugerowali zorganizowanie w przyszłości kolejnych międzynarodowych konferencji poświęconej tej problematyce.

Piotr Trojański  

Copyright © "Konspekt". Kraków, grudzień 2001
Statystyka