M. Sajka, Wokół książki "Teoretyczne i praktyczne aspekty kształcenia zintegrowanego"

Recenzje

Mirosława Sajka

Wokół książki Teoretyczne i praktyczne aspekty kształcenia zintegrowanego

Refleksje w aspekcie matematycznym

W serii Problemy Studiów Nauczycielskich (nr 22) ukazała się obszerna praca zbiorowa na temat nauczania zintegrowanego, które po przeprowadzonej reformie oświatowej kojarzone jest z pierwszym etapem kształcenia. Można zatem sądzić, że jest to książka adresowana do czytelnika zainteresowanego tylko nauczaniem początkowym. Należy jednak pamiętać, że każdy następny etap kształcenia zależy od poprzedniego, tam znajdują się jego fundamenty, które niejednokrotnie mogą zadecydować o jakości całej budowli. Dlatego pozycję, o której mowa, można adresować do wszystkich zainteresowanych pedagogiką, dydaktyką ogólną i dydaktykami przedmiotowymi. "Daje ona możliwość - jak piszą we Wstępie redaktorzy publikacji - pogłębienia wiedzy na temat integralnego procesu kształcenia, celów, treści, metod i form, wskazując jednocześnie na integrację ludzi na linii: nauczyciel akademicki - student, nauczyciel - student - rodzice".

Tak szeroko ujęta problematyka rozważana jest w artykułach 57 autorów z różnych środowisk naukowych. Książka stanowi więc pewien przegląd stanu polskich badań na temat kształcenia zintegrowanego. Wzbogacona została również dwoma artykułami z krajów sąsiednich - z uniwersytetów w Pradze i Kijowie. Najliczniej reprezentowane jest środowisko naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie (14 artykułów), także uniwersyteckie z całego kraju (24 rozprawy) i wyższych szkół pedagogicznych (15 artykułów) oraz Akademii Wychowania Fizycznego (2 prace). Zatem jest to ogólnopolska reprezentacja ważnych ośrodków naukowych: 10 uniwersytetów i 5 wyższych szkół pedagogicznych, które warto tu wymienić: Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Szczeciński, Uniwersytet Warmińsko--Mazurski w Olsztynie, Uniwersytet w Białymstoku, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet Śląski, Uniwersytet Jagielloński oraz Wyższe Szkoły Pedagogiczne w Bydgoszczy, Kielcach, Rzeszowie, Słupsku, Zielonej Górze. Uczelnie Warszawy reprezentowały: WSP TWP, WSPS i AWF, a środowisko Krakowa: UJ i AP.

Recenzowana książka jest bowiem owocem ogólnopolskiej konferencji Teoretyczne i praktyczne przygotowanie nauczycieli do nauczania zintegrowanego, która zorganizowana została przez Centralny Ośrodek Metodyczny Studiów Nauczycielskich przy Akademii Pedagogicznej i odbyła się w listopadzie 1999 roku w Krakowie. Prezentuje referaty podejmujące problematykę edukacji integralnej, które w wydaniu książkowym pogrupowane zostały w sześciu rozdziałach: O integracji w szkolnej edukacji, Idea nauczania zintegrowanego w teorii i praktyce szkolnej, Edukacja zintegrowana w kształceniu specjalnym, Nauczyciel i edukacja nauczycielska wobec problemów integracji szkolnej, Przemiany programowe a edukacja zintegrowana, Edukacja kulturowa w nauczaniu zintegrowanym.

Pierwszy z nich: O integracji w szkolnej edukacji stanowi teoretyczną i metodologiczną podstawę rozważań na temat integracji. Przedstawia między innymi genezę i historyczny przegląd rozwoju tej idei, różnorodność definiowania, rozumienia i interpretacji pojęcia edukacji zintegrowanej, analizuje szanse i zagrożenia towarzyszące wdrażaniu tej idei do nauczania wczesnoszkolnego, rozważa niezwykle aktualną problematykę metodologii konstruowania i weryfikacji programów kształcenia stymulującego i wspierającego rozwój dziecka oraz prezentuje wybrane uniwersalne idee, które integrują różne sfery życia szkoły. Ta najobszerniejsza część książki otwiera perspektywy do badań i działań szczegółowych.

Propozycje takie zawiera między innymi rozdział drugi, który grupuje prace poruszające problematykę idei nauczania zintegrowanego rozważaną z perspektywy praktyki szkolnej. Znajdziemy tu próbę prezentacji i interpretacji różnych podejść i koncepcji związanych z tą problematyką, rozważania nad procesem oceniania szkolnego i prawem do błędu w nauczaniu zintegrowanym, próby określenia miejsca środków dydaktycznych w tym systemie, ale przede wszystkim sześć artykułów poświęconych integrowaniu wybranych bloków przedmiotowych z innymi. Niestety, większość z nich dotyczy kształcenia językowego zainspirowanego kontaktem dziecka z rzeczywistością literacką lub z realnym światem społecznym i przyrodniczym.

Na szczególną uwagę zasługuje artykuł Floriana Bartmińskiego Matematyka w zintegrowanym systemie nauczania początkowego. Rozważa on możliwość integracji matematyki z innymi przedmiotami w trzech płaszczyznach: treściowej, metodologicznej i językowej.

Integracja treściowa jest zilustrowana trzema przykładami (pojęcia mnogościowe, pojęcie liczby naturalnej i odcinka). Autor nie tylko dość szczegółowo przedstawia możliwości integracji procesu kształtowania tych pojęć z innymi przedmiotami (język polski, środowisko społeczno-przyrodnicze, plastyka, muzyka, technika), ale także zwraca uwagę na zagrożenia i niebezpieczeństwa, które mogą towarzyszyć temu procesowi.

Niewątpliwie cenne są rozważania autora na temat integracji metodologicznej matematyki z innymi przedmiotami, gdyż celem nauczania tego przedmiotu jest przede wszystkim kształcenie logicznego myślenia, co wymaga stałego i systematycznego kształtowania i rozwijania podstawowych operacji myślowych uczniów: analizy, syntezy, porównywania, abstrahowania, uogólniania oraz typowych rozumowań: wnioskowania, dowodzenia, weryfikowania i innych. Autor wskazuje na możliwości takiej integracji, chociaż z niektórymi jego propozycjami można polemizować (np. z dostrzeganiem rozumowania dedukcyjnego w uzasadnianiu przez dziecko, że dany tekst literacki jest listem). Natomiast zgodzić się należy z poglądem, że "rozumowanie matematyczne nie może być ściśle utożsamiane z operacjami umysłowymi związanymi z opracowywaniem treści przyrodniczych i społecznych, a winno pojawiać się jako swoiste przedłużanie tych operacji oraz jako ich podniesienie na wyższy poziom ogólności i abstrakcyjności".

W płaszczyźnie integracji językowej matematyki z innymi przedmiotami autor powołuje się na teorię Brunera, lecz rozważa wyróżnione w niej reprezentacje enaktywne, ikoniczne i symboliczne tylko w aspekcie kodowania informacji przez jednostkę. Ponadto dodanie do terminologii Brunerowskiej innych pojęć (np. reprezentacji werbalnych) sprawia, iż pomimo niewątpliwych walorów ta część artykułu jest kontrowersyjna.

Artykuł Floriana Bartmińskiego Matematyka w zintegrowanym systemie nauczania początkowego pobudza do głębokiej refleksji. Niestety jest to jedyny artykuł w omawianej publikacji, który porusza kwestię roli i miejsca matematyki w nauczaniu zintegrowanym. Interesujące są przyczyny takiego stanu rzeczy.

Podobne zjawisko można także zaobserwować w opracowaniach metodycznych jednostek integralnych publikowanych dla nauczycieli. Pisze o tym Maria Cackowska w artykule Integracja edukacji wczesnoszkolnej - szanse i zagrożenia. Autorka zwraca uwagę na fakt, że "w wielu scenariuszach nie uwzględnia się zupełnie hierarchii poszczególnych rodzajów edukacji, zwłaszcza języka polskiego i matematyki, które powinny być uwzględnione codziennie i w każdym ośrodku. (...) Zajęcia z matematyki i wychowania fizycznego są najczęściej słabo lub zupełnie nie zintegrowane z tematyką ośrodków, chociaż takie możliwości istnieją".

Odniesienia do matematyki pojawiają się czasami w artykułach omawiających kwestie integracyjne z innej perspektywy. Na przykład w artykule Rola muzyki w zintegrowanym systemie pracy w klasach początkowych szkoły podstawowej Marii Januszewskiej-Warych i Gustawy Grabowskiej autorki szczegółowo, wraz z załącznikami, przedstawiają ciekawą propozycję scenariusza jednego tygodnia pracy w klasie I analizując w nim korelację muzyki z pozostałymi kierunkami kształcenia. Znajdujemy tu również elementy integracji z matematyką w płaszczyźnie treściowej (choć niestety wkradł się tam błąd pomylenia liczby z cyfrą). Artykuł ten zamieszczony został w rozdziale VI poświęconym edukacji kulturowej w nauczaniu zintegrowanym.

Książka Teoretyczne i praktyczne aspekty kształcenia zintegrowanego stanowi zatem dobrą inspirację do dalszych rozważań, szczególnie w tych zakresach, które nie zostały jeszcze wyczerpująco opracowane.

Może ona pobudzić do osobistych refleksji i polemik, a czytelnik zainteresowany skutecznością kształcenia może znaleźć w niej interesujące go treści.

Mirosława Sajka
Instytut Matematyki AP w Krakowie

Teoretyczne i praktyczne aspekty kształcenia zintegrowanego. Pod red. Haliny Kosętki i Józefa Kuźmy, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2000.