F. Leśniak, Dwór a kraj...

Konferencje

Franciszek Leśniak

Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy

W miejscu opromienionym tradycją panowania władców i uroczystości państwowych i dworskich, odbyła się od 2 do 5 kwietnia 2001 r. konferencja naukowa, zorganizowana przez Zamek Królewski na Wawelu przy współudziale Instytutów Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Trzecia już z inspiracji i pod egidą Zamku, składająca się na cykl spotkań naukowych poświęconych dziejom dworów monarszych wpisanych w szerszą tematykę polityczno-ustrojową i społeczną Polski przedrozbiorowej. Dostojne mury gościły w listopadzie 1993 r. uczestników konferencji Urzędy dworu monarszego dawnej Rzeczypospolitej i państw ościennych, a w marcu 1998 r. kolejnej, zatytułowanej Theatrum ceremoniale na dworze książąt i królów polskich. Materiały z nich zostały opublikowane. Ostatnia konferencja Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy przerosła obie razem wzięte tak pod względem ilości wygłoszonych referatów (38), jak i zakresu problematyki.

Wyjątkowe zainteresowanie konferencją ze strony środowisk naukowych głównie Krakowa i Warszawy, ale i Poznania, Torunia, Opola, Lublina, spowodowało konieczność przedłużenia jej obrad do czterech dni. Pomimo tego harmonogram okazał się bardzo napięty, zgłoszono bowiem 38 referatów, z których większość wywołała tak ożywioną dyskusję, że niewiele czasu pozostawało na inne zajęcia, nawet na zwiedzanie ekspozycji zamku. Konferencja rozpoczęła się w Sali Senatorskiej, gdzie jej uczestników powitał dyrektor Zamku, prof. Jan Ostrowski. Po południu obrady przeniosły się do pomieszczeń Centrum Wystawowo-Konferencyjnego na Wawelu.

Według zamierzeń gospodarzy konferencja miała dokonać analizy roli króla i jego dworu w sprawowaniu władzy w dawnej Polsce, ich wpływu na życie polityczne, społeczne i gospodarcze państwa. Miała przynieść także próbę odpowiedzi na kilka pytań, m.in. o miejsce króla i dworu w systemie władzy Rzeczypospolitej, ich stosunek do tworzenia i egzekucji prawa, zarządzania królewszczyznami, polityki wyznaniowej, również o możliwości kreowania własnej klienteli, w tym patronat królewski w takich sprawach jak na przykład rozdawnictwo urzędów i majątków, stosunek do rosnącej konkurencji ze strony innych instytucji życia publicznego - formalnych: sejmu i sejmików - i nieformalnych: ugrupowań magnackich. Zaproszeni goście spełnili w zdecydowanej większości owe oczekiwania, przedstawiając referaty mieszczące się ogólnym nurcie założeń programowych, niekiedy inaczej tylko stawiając akcenty, kierując uwagę zebranych bardziej ku peryferiom niż ku centrum władzy. w problematykę obrad wprowadził uczestników prof. Antoni Mączak, uczony najlepiej predestynowany do tej roli z tej racji, iż w jego twórczości naukowej szczególnie ważne miejsce zajmują badania nad władzą i społeczeństwem w okresie nowożytnym.

W głównym nurcie konferencji znalazły się referaty poświęcone relacjom między królem i jego otoczeniem a społecznością szlachecką, relacjom uzewnętrznianym głównie poprzez nadawanie urzędów i majątków. Większość dyskutantów wplatała do swych wystąpień hipotezy wymagające dalszych badań, poszukiwała odpowiedzi na zadawane pytania. Najwięcej kontrowersji wywołała kwestia polityki rozdawniczej dworu królewskiego urzędów i majątków monarszych. Nad bogactwem form jej uprawiania przez dworzan, innych osób z otoczenia Zygmunta III i jego samego, zastanawiał się doc. dr hab. Krzysztof Chłapowski, opierając się głównie na zasobach Metryki Koronnej, natomiast doc. dr hab. Krzysztof Opaliński omówił w świetle korespondencji z lat 1594- -1613 kierowanej do prymasa Wawrzyńca Gembickiego rolę, jaką spełniało w tym procederze wyższe duchowieństwo polskie. z kolei dr Janusz Dąbrowski podjął próbę odpowiedzi na pytanie, czy Janowi Kazimierzowi i jego małżonce system nagradzania urzędami bardziej służył budowaniu partii dworskiej, czy też wynikał z konieczności zapełnienia permanentnie pustego skarbu. Prof. Anna Filipczak-Kocur omówiła politykę finansową Władysława IV, balansującą pomiędzy chęcią zaspokojenia przez króla wybujałych roszczeń dygnitarzy i innymi wydatkami a zbyt niskim w stosunku do oczekiwań stanem kasy państwowej. Politykę rozdawniczą Augusta II w świetle dokumentów kancelarii koronnej za kadencji Jana Szembeka (1712-1731) ocenił dr Henryk Palkij. Stosunek króla Jana Kazimierza do wybitnych przedstawicieli magnaterii litewskiej mgr Mariusz Sawicki zilustrował na przykładzie konfliktu o ekonomię szawelską i olicką (1649 r.) z marszałkiem wielkim litewskim Aleksandrem Ludwikiem Radziwiłłem.

Meandry towarzyszące tworzeniu i utrzymaniu dostatecznie silnego zaplecza politycznego dla centrum władzy państwowej przedstawiło kilku referentów. Do czasów monarchii Kazimierza Wielkiego sięgnął mgr Andrzej Marzec, który zwrócił uwagę na różnice polityczne występujące w elicie Małopolan, naturalnego i najbliższego sojusznika tronu. Na rolę, jaką w procesie integracji przyłączonych w drugiej połowie XV i na początku XVI stulecia ziem pogranicznych z Koroną odegrały wizyty w nich ówczesnych władców, zwrócił uwagę mgr Piotr Węcowski. o strukturze i sile bezpośredniego zaplecza zbrojnego władców na przykładzie oddziałów wojskowych Zygmunta Augusta mówił dr Marek Ferenc. z kolei problemem wyzyskania potencjalnego regalizmu milczącej masy szlacheckiej w polityce dworu królewskiego zajął się dr Robert Frost, który zwrócił uwagę na zaniedbania dworu Wazów w tej materii. Do tej samej epoki odniósł się prof. dr hab. Jan Seredyka w referacie zawierającym szereg istotnych spostrzeżeń dotyczących działalności, liczebności, kompetencji, hierarchii, stopnia zależności od władców i sejmu ministrów będących członkami senatu Rzeczypospolitej. Koncepcjami wzmocnienia władzy królewskiej w drugiej połowie XVII wieku zajął się Jarosław Stolicki, zwracając uwagę, iż nie zanotowano szczególnych sukcesów, jedynie częściowo powiodły się próby zwiększenia znaczenia rad senatu, rad wojennych oraz różnego rodzaju konferencji. Problem organizowania się zwolenników Augusta III w ramach tzw. konfederacji warszawskiej omówiła mgr Ewa Szklarska.

Ważną rolę w postrzeganiu dworu królewskiego przez szerokie kręgi społeczeństwa szlacheckiego stanowiło słowo pisane, często przybierające formę mniej czy bardziej zawoalowanej propagandy, nierzadko inspirowane przez dwór czy też opiniotwórcze kręgi magnacko-szlacheckie. Podstawową rolę w recenzowaniu bieżącej polityki centrum władzy i wskazywaniu różnych rozwiązań odgrywała publicystyka. Jej kondycję, zwłaszcza w kwestiach dotyczących dworu królewskiego i jego stosunku do społeczeństwa szlacheckiego, opisała prof. Urszula Augustyniak, odnosząc swe rozważania do całej epoki Wazów. Wybrane zagadnienia dotyczące wypowiedzi pisarzy politycznych XVIII wieku na temat miejsca i roli monarchy w systemie władzy w Rzeczypospolitej przedstawiła dr hab. Anna Grześkowiak-Krwawicz. w oparciu o opinie dyplomacji hiszpańskiej okresu wojny trzydziestoletniej kwestię stosunku dwór - kraj za Wazów przedstawił dr Ryszard Skowron.

Z kolei dr Maria Czeppe zajęła się różnymi aspektami budowania wpływów dworu i recepcji jego dokonań na prowincji. Opinie kobiet uczestniczących aktywnie w życiu publicznym dotyczące osoby króla Augusta II, jego polityki i otoczenia zebrała i przedstawiła dr Bożena Popiołek.

W państwie federacyjnym, jakim była Rzeczpospolita Obojga Narodów, niezwykle delikatną materię stanowiła kwestia równoprawności polityczno-prawnej Korony i Litwy. z perspektywy bezkrólewi z lat 1572-1576, w świetle dokonań ówczesnych poselstw polskich na Litwę, próbę odpowiedzi na pytanie o centrum, czy też centra decyzyjne w połączonych państwach, przedstawił dr Henryk Lulewicz. z kolei prof. Andrzej Rachuba zajął się problemem walki króla Jana Kazimierza z opozycją na Litwie w latach 1656-1668. Stołeczne funkcje Wilna w epoce przedrozbiorowe omówił prof. Marceli Kosman, natomiast dr Jerzy Gordziejew zaprezentował Grodno w XVIII wieku jako miasto rezydencji i jurydyk magnackich, zamieszkiwane chętnie głównie przez dygnitarzy litewskich. z powyższą grupą zagadnień korespondował referat na temat stosunków dworu królewskiego do elit politycznych Prus Królewskich w XVIII wieku, wygłoszony przez prof. Jerzego Dygdałę, a także wystąpienie mgr Renaty Król, poświęcone związkom między Warszawą a Kamieńcem Podolskim w XVIII wieku w świetle korespondencji urzędowej. Ekspansji osadniczej połączonej z zagospodarowaniem nowych ziem, swoistej kolonizacji kresów południowo-wschodnich, poświęcił uwagę prof. Stanisław Grzybowski, zauważając, iż "posiadała Rzeczpospolita siły społeczne, które w innych krajach poprowadziły ekspansję kolonialną, posiadała świadomych i przewidujących promotorów kolonizacji - ale zrealizować ich programu nie potrafiła", gdyż zabrakło długoletniej i planowej akcji państwa.

W sferze komparatystyki historycznej dotyczącej zagadnień politycznych i ustrojowych na tle europejskim obracała się kolejna grupa wystąpień. Znalazła ona wyraz przede wszystkim w referacie Richarda Butterwicka, który porównywał ideologię dworską i elit wewnętrznych w Anglii i w Polsce w XVIII stuleciu, natomiast metody prowadzące do odsuwania od władzy, głównie zesłania z dworu, omówił na przykładzie osiemnastowiecznej Hiszpanii dr Cezary Taracha.

Zawiłości historyczne kształtowania stronnictwa profrancuskiego na dworze polskim w XVI i XVII wieku stały się przedmiotem wystąpienia prof. Macieja Serwańskiego, który podkreślił rolę królowych w doprowadzeniu do apogeum wpływów francuskich w latach 1658-1678. W kilku referatach przewijał się motyw stosunku dworu do religii, problemów wyznaniowych i duchowieństwa katolickiego. Dr Janusz Smołucha przedstawił ruch husycki w opinii dworu pierwszych Jagiellonów, w tym wielce wpływowego biskupa Oleśnickiego. z kolei ks. prof. Henryk D. Wojtyska zajął się problemem utrwalania katolickiego charakteru państwa przez Zygmunta Augusta i jego otoczenie w okresie sukcesów polskiej reformacji. z funkcjonującym w nauce wizerunkiem Zygmunta III Wazy jako "króla jezuickiego" polemizował ks. prof. Stanisław Obirek. Stan stosunków dyplomatycznych Augusta z Rzymem na tle obsadzania stolic biskupich ocenił ks. prof. Jan Kopiec. o wpływie wawelskiego centrum na kształtowanie się przestrzeni społecznej Krakowa, głównie miejskiego środowiska kościelnego i zakonnego, mówił prof. Henryk Gapski.

Niewiele miejsca zajęły na konferencji referaty dotyczące zagadnień gospodarczo--społecznych, w tym odnoszące się do domen monarszych pozostających na zupełnych peryferiach władzy. Próbę charakterystyki stanu posiadania i związków łączących monarchów z ich miastami na przykładzie województwa krakowskiego, w tym odpowiedzi na pytanie, czy w miastach królewskich żyło się mieszczanom lepiej niż w miastach prywatnych, podjął dr hab. Franciszek Leśniak. Relacje władz miejskich Krakowa w okresie jego stołeczności (XVI w.) z dworem i urzędnikami państwowymi, nierzadko o charakterze korupcyjnym, omówił dr Zdzisław Noga. z kolei dr Jan Wroniszewski swoje wystąpienie poświęcił zastawom majątków królewskich w województwie sandomierskim w epoce jagiellońskiej (do schyłku XV stulecia).

Przewodnie hasło konferencji pojawiło się jeszcze w oświetleniu dydaktycznym na użytek edukacji historycznej w referacie dra Józefa Brynkusa, który przeanalizował pojęcia dwór królewski i prowincja okresu staropolskiego we współczesnych podręcznikach szkolnych. W rozbudowanej i ożywionej dyskusji przewijały się głównie wątki dominujące w każdej serii referatów, po których ona następowała, także opinie i refleksje, pytania do referentów i polemiki. Nie doprowadziła do uporządkowania wiedzy na temat centrum i peryferii władzy, a raczej pogłębiła świadomość o brakach w opisie zjawiska - pojawiło się w niej o wiele więcej pytań niż odpowiedzi na nie. Ważne, iż uzmysłowiła konieczność intensyfikacji badań nad zaprezentowaną problematyką. Wiele mówiono na temat usytuowania króla w systemie władzy, jego oceny przez społeczność magnacko-szlachecką, różne grupy interesu, ukierunkowane na sprawę tworzenia stronnictwa królewskiego, czyli regalistycznego.

Wypowiadano się m.in. w sprawie sakralizacji władzy królewskiej, podkreślając iż król zdaniem większości poddanych winien stać ponad stronnictwami, być czynnikiem godzącym, autorytetem, uosobieniem bezinteresowności. Podkreślano trudności związane z badaniami nad regalizmem i regalistami, dworem a opozycją, prowincją postrzeganą poprzez pryzmat ośrodków wyrażających swe oczekiwania za pośrednictwem instytucji przedstawicielstwa stanowego. z innych dominant dyskusji można wymienić jeszcze takie jak: rozdawnictwo dóbr królewskich, urzędy i urzędnicy w systemie władzy, klientelizm jako formuła tworzenia grup interesu, metody przyciągnięcia do tronu frakcji magnackich, rezydencje magnackie jako miejsca organizujące życie polityczne na prowincji, rola wyższego duchowieństwa i zakonu jezuitów we wspieraniu centrów decyzyjnych. Kilku uczestników dyskusji podkreśliło, iż Rzeczpospolita w swych kłopotach ustrojowych nie była odosobniona, miały je bowiem, chociaż zwykle o innej specyfice i natężeniu, także państwa Europy Zachodniej.

W podsumowaniu obrad konferencji Krzysztof Opaliński podkreślił bogactwo treści w zaprezentowanych referatach i dyskusji, także zdyscyplinowanie referentów, którzy bez wyjątku przygotowali wystąpienia podporządkowane idei przewodniej tego spotkania naukowego. Zdecydowana większość z nich rozwinęła hasło "dwór królewski a peryferie władzy" nie na zasadzie opozycji, a współzależności różnorakich czynników składających się na kondycję państwa. Pojawiła się wielość spojrzeń na te zagadnienia z pozycji prowincji, nawet tak egzotycznych dla Korony jak Litwa, Prusy Królewskie, Podole. Mechanizmy sprawowania władzy w Rzeczypospolitej zyskały też porównanie z modelami wypracowanymi w takich państwach jak Hiszpania i Anglia.

Zamykając obrady Ryszard Skowron wyraził przekonanie, iż dorobek konferencji zachęci jej uczestników do powrotów na Wawel w ramach kolejnych spotkań naukowych poświęconych badaniom nad dworem, z których następne zapowiedział w nieodległym terminie. Przyciągnie też nowych.

Franciszek Leśniak