Dyskurs akademicki 

Maciej Kawka

Metatekstowe funkcje jakby

W publikacjach z zakresu poprawności językowej ich autorzy zgodnie ubolewają nad szerzącym się we współczesnej polszczyźnie słowem jakby, wskazując na jego powszechne występowanie w kontekstach, które tego nie wymagają.

W słownikach języka polskiego jakby notowane jest jako partykuła i spójnik. W Popularnym słowniku języka polskiego, (redaktor naukowy prof. dr hab. Bogusław Dunaj, wyd. Wilga 2000) spójnikowe użycie jakby polega na tym, że łączy on zdanie nadrzędne ze zdaniem podrzędnym wyrażającym warunek wystąpienia treści zdania nadrzędnego: 'gdyby, jeżeli': Jakbyś miał czas, przyjdź do nas w sobotę. Jakby może łączyć porównywane fragmenty tekstu: Wyglądał jakby długo nic nie jadł. W użyciu modalnym tym słowem mówiący sygnalizuje, że określany wyraz nie powinien być rozumiany dosłownie: Słyszał jakby strzał. Dzieci zrobiły z desek jakby altankę.

Bardzo dużo rzeczowników, nazw zjawisk, osób i zdarzeń, a w mniejszym zakresie cech i czynności, pojawia się dziś w różnych tekstach w otoczeniu tego mało znaczącego, jakby się wydawało, wyrazu: Praca jest napisana językiem precyzyjnym, wyrazistym, a zarazem lekkim, jakby eseistycznym - tak ocenia jeden z krytyków styl pewnej rozprawy naukowej, co ma być jej walorem. Powtarzający się refren myśli Koheleta: "Marność nad marnościami i wszystko marność" wtóruje jakby Kierkegaardowskiej rozpaczy - stwierdza Anna Kamieńska. Wraz z pojawieniem się każdej nowej płyty fani zespołu odnajdywali jakby nowe oblicze zespołu - czytamy w internetowej Encyklopedii Nuta. Słowo jakby odnajdujemy nawet w wysoce sformalizowanym tekście informatycznym: dcopidl , który jest narzędziem do tłumaczenia pliku *.h, zawierającym jakby definicję interfejsu, ale także internetowa strona może być jakby główna: Strona jakby główna. Jednak język "jakby eseistyczny", "jakby nowe oblicze zespołu", "strona jakby główna" spotykamy nie tylko w tekstach recenzyjnych, ale coraz częściej w rozprawach naukowych z zakresu humanistyki, i - co najważniejsze - u naszych znanych pisarzy i to zwykle w nadmiarze. Wymieńmy tu tylko kilku reprezentujących różne epoki i odmienną poetykę, np. K.K. Baczyńskiego, S. Lema i E. Brylla. Wiersze, które tworzą jakby stacje Drogi Krzyżowej pisałem od dawna - stwierdza autobiograficznie i poetycko Ernest Bryll.

Oto inne przykłady:
  1. Ludzie jednak długo nie chcieli jakby się zbudzić. Ludzie jednak długo nie chcieli jakby się zbudzić (Lem, Niezwyciężony).
  2. Bajki więc stały się jakby rusztowaniem, po którym wdrapałem się na poziom, z którego mogłem już skoczyć w pisanie "Cyberiady" (Wywiad z Lemem).
3. ...białe łanie w tańcu niosły ciała strąk. Jedna wiodła je błękitna, jakby rzeźba wodnych rąk. (Baczyński, Łowy)

Co oznaczają te połączenia wyrazowe z jakby: język jakby eseistyczny; jakby Kierkegaardowska rozpacz; jakby nowe oblicze zespołu, plik *.h, zawierający jakby definicje interfejsu czy poetyckie: jakby rzeźba wodnych rąk? Słowa jakby używamy na co dzień, niezwykle łatwo i dziś także częściej niż kiedyś. Szczególnie wtedy, gdy nie jesteśmy całkowicie pewni, czy to, o czym mówimy, jest prawdziwe, gdy mamy wątpliwości i chcielibyśmy się zdystansować do treści wypowiedzi własnej lub cudzej, gdy coś cytujemy lub niezbyt dokładnie przytaczamy czyjeś słowa, używamy jakby: Należę do tych, którzy są w pewien sposób notorycznie zapóźnieni i przez to jakby młodsi. Jakby i niejako.

Nagromadzenie jakby stwarza łatwą iluzję bezpieczeństwa w przekazywaniu treści o wartościach subiektywnych, daje gwarancje, że zawsze dzięki niemu będzie się można z postawionej tezy wycofać, pozostając jednak zawsze w cieniu autorytetu własnego języka. Zgodnie z tym przeświadczeniem w ten intuicyjny sposób użytkownik języka nie tylko o potocznej kompetencji językowej bez żadnego trudu i stosowania figur retorycznych (ironia, peryfraza, hiperbola) potrafi wykorzystywać metatekstową funkcję jakby w obawie przed zbytnim udosłownieniem swojej wypowiedzi przez innych i w ich oczach. Takie jakby - dzięki temu, że odnosi się do samej wypowiedzi i tekstu, współzawodniczy w języku z cudzysłowem - jest jego wariantem mówionym. Współzawodnictwo wygrywa jakby, ponieważ cudzysłowu wypowiedzieć się nie da. W języku mówionym i pisanym jest operatorem metatekstowym.

Maciej Kawka  

Copyright © "Konspekt". Kraków, grudzień 2001
Statystyka