A. Szopa, X Jesienna Szkoła Dydaktyków Literatury i Języka Polskiego

Konferencje

Agnieszka Szopa

X Jesienna Szkoła Dydaktyków Literatury i Języka Polskiego

W dniach od 19 do 21 listopada 2001 roku odbyła się jubileuszowa X Jesienna Szkoła Dydaktyków Literatury i Języka Polskiego. Obrady, które zgromadziły uczonych ze wszystkich ważnych ośrodków uniwersyteckich, odbywały się pod patronatem Akademii Pedagogicznej im. KEN w Krakowie, Instytutu Filologii Polskiej oraz Instytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Otwierający sesję prorektor AP prof. Henryk W. Żaliński podkreślił aktualność i ważkość tematu przewodniego obrad: Podręcznik jako narzędzie kształcenia polonistycznego w gimnazjum oraz wyraził podziękowania dla profesora Zenona Urygi, który po raz dziesiąty podjął się trudu jej organizacji. Także do głównego organizatora adresowany był wiersz odczytany przez dziekana prof. Tadeusza Budrewicza. Zwracając się do uczestników w imieniu władz Instytutu Filologii Polskiej, jego dyrektor prof. Bolesław Faron podkreślił fakt, iż zrodzona przed laty inicjatywa nie umarła, lecz trwa, że nieprzypadkowo miejscem obrad jest nasza uczelnia, która niezależnie od swojej nazwy - PWSP, WSP czy AP - "zawsze wysoko ceniła dydaktykę poszczególnych przedmiotów, dbała o ich naukowy charakter, walczyła o uznanie tej dziedziny za równoprawną z innymi dyscyplinami naukowymi w skali kraju". Wyraził także zaniepokojenie działaniami poszczególnych, byłych wyższych szkól pedagogicznych, które po przekształceniu w uniwersytety likwidują katedry dydaktyki.

Trzydniowy cykl obrad rozpoczął prof. Zenon Uryga, wygłaszając referat: Współczesna generacja gimnazjalnych podręczników języka polskiego - refleksja ogólna, w którym zwrócił uwagę na wielość i różnorodność propozycji wydawniczych na ten poziom kształcenia. Wskazał na ogólne tendencje w książkach do kształcenia kulturowo-literackiego, takie jak wyeksponowanie perspektywy egzystencjalnej, skupienie tekstów wokół wielkich tematów etycznych, prezentacja rozmaitych wymiarów pojęcia "ojczyzna", wprowadzenie wielu tekstów z literatury współczesnej i powszechnej oraz bardzo bogata ikonografia. Nieco krytycznie odniósł się natomiast do podręczników do kształcenia językowego, stwierdzając, że "daleko jesteśmy od zarysowania się koncepcji nauki o języku w gimnazjum", czego wyrazem jest zróżnicowanie treści i metod w nich zawartych.

Wygłaszane w pierwszym dniu obrad referaty skupiły się wokół problemu podmiotowości ucznia, roli polonisty oraz podręcznika w kształtowaniu osobowości ucznia. Dr Elżbieta Mikoś (AP w Krakowie) omówiła nowe zadania stojące przed polonistą pracującym w gimnazjum oraz przedstawiała cel i metody rozpoczętych przez nią badań empirycznych związanych z uwarunkowaniami i trudnościami w wyborze programu i podręczników. Odwołując się do własnych doświadczeń przy pracy nad serią "To lubię!" oraz wieloletnich doświadczeń dydaktycznych, prof. Maria Jędrychowska (AP w Krakowie) scharakteryzowała istotę zadań formacyjnych, ich cel i sposoby realizacji w podręczniku (Zapis projektu zdań formacyjnych edukacji polonistycznej w strukturze podręcznika gimnazjalnego). Tematyka aksjologiczna, rola wartości, zwłaszcza chrześcijańskich i postulowane w Podstawie Programowej wychowanie ku wartościom były nadrzędnym problemem kolejnych wystąpień: mgr Dominiki Dworakowskiej (Uniwersytet Łódzki) - "Pedagogika spotkania z Bogiem" - refleksja metodyczna nad wybranymi podręcznikami do kształcenia literackiego i kulturalnego dla klasy pierwszej gimnazjum oraz dr. Eugeniusza Cyniaka (Uniwersytet Łódzki) - Podstawy aksjologiczno-intertekstualne podręczników gimnazjalnych do kształcenia literacko-kulturowego. Z kolei prof. Jadwiga Kowalikowa nawiązała w swoim wystąpieniu do konkluzji profesora Zenona Urygi o wielości propozycji metodycznych nauczania językowego, próbując jednocześnie dokonać ich klasyfikacji i usystematyzowania.

Do wspomnianej w referacie profesora Zenona Urygi tendencji do zamieszczania w antologiach dla gimnazjum sporej ilości tekstów z literatury powszechnej odwołała się dr Elżbieta Dutka (Uniwersytet Śląski) prezentując jednocześnie analizę konkretnych utworów w ramach serii podręczników - Literatura powszechna jako element kształcenia polonistycznego w gimnazjum - na przykładzie utworów Julio Cortazara zamieszczonych w podręcznikach "To lubię!". Pierwszy dzień obrad zamknęło wystąpienie dr Zofii Agnieszki Kłakówny poświęcone edukacji do wolności oraz podmiotowej roli ucznia w procesie nauczania.

Odczyty wygłoszone drugiego dnia trwania X Jesiennej Szkoły Dydaktyków Literatury i Języka Polskiego koncentrowały się wokół zagadnienia roli ilustracji w podręcznikach gimnazjalnych, były też charakterystyką i próbą klasyfikacji ich kompozycji wewnętrznej. Prof. Barbara Myrdzik (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) wskazała na rozbieżność pomiędzy tym, co autorzy deklarują w programie nauczania, a realizacją konkretnych celów w samym już podręczniku. Jedyną jej zdaniem serią, której książki są wpisane w program jest propozycja krakowskich autorek "To lubię!" Szczegółowo omówiła także płaszczyznę prezentacji tekstów literatury i kultury oraz instrukcje dydaktyczne zawarte w podręcznikach.

Przewaga krytycznego tonu wobec współczesnych propozycji wydawniczych na poziom gimnazjum cechowała wystąpienie dr Stanisława Bortnowskiego (Uniwersytet Jagielloński) nt. Modeli prezentacji malarstwa, grafiki i rysunków w podręcznikach gimnazjalnych. Wyróżnił on pięć takich modeli, które można w skrócie scharakteryzować następująco: upiększyć, zaskoczyć niezbornością, zilustrować, traktować kontekstowo, uczyć. Prof. Aniela Książek-Szczepanikowa (Uniwersytet Szczeciński) zasygnalizowała jeszcze jedną widoczną w podręcznikach tendencję do traktowania dzieła sztuki jako pretekstu do czasami bardzo trywialnych ćwiczeń gramatycznych. Ciekawą charakterystykę roli autorów przedstawiała mgr Wiesława Wantuch (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) w swym odczycie "Samouczki" - przeciw podmiotowości ucznia i nauczyciela? Jej zdaniem istnieją trzy typy autorów: autor-mentor, który stawia sobie za cel kierowanie rozwojem dziecka i urabianie jego charakteru, a w relacja osobowych zakłada posłuszeństwo i dyscyplinę; autor-partner, który zakłada bezinteresowne wspieranie rozwoju dziecka przez dialog i wysuwanie ofert oraz autor-kumpel, skłaniający się do twierdzenia, że rozwój dziecka przebiega automatycznie i interwencja dorosłych może mu tylko zaszkodzić. Wystąpienie dr Ewy Korzeniowskiej (Akademia Pedagogiczna w Bydgoszczy) Funkcjonalność dydaktyczna elementów strukturalnych podręcznika jako środka kształcenia polonistycznego w gimnazjum, zakończyło drugi dzień obrad.

Zamykające X Jesienną Szkołę Dydaktyków Literatury i Języka Polskiego cztery środowe wystąpienia dotyczyły kształcenia językowego na poziomie gimnazjalnym. Prof. Regina Pawłowska (Uniwersytet Gdański) przeprowadziła krytykę wszystkich ważniejszych podręczników do nauczania językowego, wytykając błędy merytoryczne, brak koncepcji metodycznej, absurdalność ćwiczeń polecanych do wykonania uczniowi. Na cztery koncepcje metodyczne zawarte w podręcznikach gimnazjalnych zwróciła uwagę prof. Urszula Żydek-Bednarczuk (Uniwersytet Śląski); są nimi podręczniki nastawione na gramatykę, prezentujące w wiedzy i umiejętnościach gramatykę funkcjonalną, podręczniki "dwuczęściowe" łączące dwie poprzednie i wreszcie podręczniki rozwijające kompetencję komunikacyjną. Autorka książek do kształcenia językowego w szkole podstawowej i gimnazjum dr Halina Mrazek, dokonując analizy wybranych podręczników próbowała odpowiedzieć na pytania, z jakich podstaw myślenia o języku one wychodzą, jakie procedury myślowe uruchamiają i jak motywują ucznia do pracy. Ostatnie wystąpienie sesji dra Romana Stawarza (Akademia Świętokrzyska) zasygnalizowało XXI wiek w sposobie myślenia o podręcznikach. Po pierwsze, zwrócił on uwagę na rolę autorów, ucznia, wydawnictw, rodziców i MEN-u, postrzeganą również w kontekście materialnym i politycznym, po drugie - zaprezentował CD-ROM jako potencjalny multimedialny, interaktywny podręcznik niedalekiej przeszłości.

Agnieszka Szopa