W. Stawiński, Biologia dla wszystkich

Edukacja

Wiesław Stawiński

Biologia dla wszystkich

Program autorski "Biologia dla wszystkich" jest przeznaczony dla sprofilowanego liceum ogólnokształcącego. Jest to program nauczania biologii w ramach kanonu obowiązkowego kształcenia ogólnego

Autorami programu są pracownicy naukowi Zakładu Dydaktyki Biologii w Instytucie Biologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie: dr Eleonora Bobrzyńska, mgr Katarzyna Potyrała, prof. Wiesław Stawiński oraz dr Alicja Walosik. Autorzy programu od wielu lat uczestniczą w unowocześnianiu przedmiotowych programów nauczania i ich dydaktycznej obudowy w postaci szkolnych podręczników i przewodników dydaktycznych dla nauczycieli.

Okładka

Wiedzę na temat warunków i potrzeb nauczania biologii na różnych poziomach szkoły ogólnokształcącej zdobyli w czasie własnej pracy nauczycielskiej oraz w toku badań nad programami i podręcznikami biologii. Ożywione kontakty naukowe z zagranicznymi ośrodkami dydaktyki przedmiotów przyrodniczych i czynny udział w międzynarodowych konferencjach poświęconych współczesnym problemom biologiczno-dydaktycznym zapewniły autorom dobrą orientację w głównych światowych kierunkach modernizacji edukacji przyrodniczej i także możliwość bezpośredniego w niej udziału. W. Stawiński uczestniczył w latach 1994-1995 w pracach międzynarodowego zespołu naukowego powołanego z inicjatywy Komisji Europejskiej i opracowywaniu Raportu o stanie edukacji przyrodniczej w Europie oraz Białej Karty Edukacji Przyrodniczej w Europie. Dr E. Bobrzyńska i dr A. Walosik brały udział w wytyczaniu zadań edukacji ekologicznej i środowiskowej w zespole ARGE w Austrii. Natomiast K. Potyrała jest członkiem międzynarodowej grupy roboczej zajmującej się edukacją w dziedzinie inżynierii genetycznej.

Nasze stanowisko na temat niezbędnych zmian w nauczaniu biologii kształtowało się również w toku przygotowywania podręcznika akademickiego Dydaktyka biologii i ochrony środowiska (2000) i innych zespołowych publikacji dydaktycznych.

Nie można tu pominąć także dyskusji toczonych w naszym zespole początkowo nad założeniami autorskich programów przyrody (dla klas IV-VI szkoły podstawowej) i biologii (dla klas I-III gimnazjum) oraz serii podręczników uczniowskich i poradników dla nauczycieli, a następnie nad konkretnymi rozwiązaniami przyjmowanymi w tych publikacjach. Kontynuację działań podejmowanych w Zakładzie Dydaktyki Biologii w zakresie modernizacji edukacji przyrodniczej stanowi opracowanie programu Biologia dla wszystkich. Program ten powstał w oparciu o Podstawę programową kształcenia ogólnego dla liceum profilowanego. Projekt kanonu określającego zakres kształcenia ogólnego obowiązkowego dla wszystkich uczniów (MEN 2000).

Zarysowano w nim relacje między treściami biologicznymi, poznawanymi przez uczniów w gimnazjum i obowiązującymi w liceum w ramach kształcenia ogólnego oraz treściami biologii jako przedmiotu wybieranego w profilu akademickim. Uwzględniono również przedstawione w Podstawie programowej zalecenia dotyczące ścieżek edukacyjnych, szczególnie edukacji ekologicznej, wychowania prorodzinnego (przygotowania do życia w rodzinie), a także, chociaż w mniejszym zakresie, edukacji medialnej i uczestnictwa w kulturze oraz edukacji europejskiej. W programie zapewniono pionową i poziomą korelację treści kształcenia.

Okładka nr 2

Program uwzględnia wiedzę i umiejętności uczniów, jakie powinni opanować na lekcjach przyrody w szkole podstawowej oraz biologii w gimnazjum. Przyjęto je za podstawę dalszego kształcenia biologicznego w liceum ogólnokształcącym. Ma ono bowiem prowadzić do wszechstronnego rozwoju umysłu i osobowości uczniów, przyczynić się do osiągnięcia przez nich wykształcenia ogólnego oraz przygotować ich do kształcenia ustawicznego cechującego jednostki twórcze.

Wiedza i umiejętności, jakie w oparciu o ten program opanują uczniowie, umożliwiają im orientację we współczesnym świecie, procesach zachodzących w środowisku przyrodniczym i optymalne funkcjonowanie w nowoczesnym społeczeństwie XXI wieku. Dlatego też konsekwentnie akcentuje się w nim treści przydatne w życiu codziennym.

Na koncepcję prezentowanego programu rzutowało wyraźnie przekonanie, że dla większości uczniów liceum nauczanie biologii w ramach kanonu obowiązkowego kształcenia ogólnego stanowi zakończenie ich edukacji biologicznej. Wiedza biologiczna zdobywana na tym etapie kształcenia ma umożliwić im zarówno kształtowanie umiejętności jak i postaw niezbędnych każdemu człowiekowi dla prawidłowego funkcjonowania w rodzinie i społeczeństwie, a więc w nabywaniu podstawowych kompetencji biologicznych. Nauczanie biologii ma przyczyniać się do kształtowania otwartości uczniów na ogólnoświatowe prądy społeczno-gospodarcze, a równocześnie tożsamości opartej na dziedzictwie nauki i kultury własnej ojczyzny. Ma ukazać uczniom miejsce człowieka w przyrodzie i jego zadania w zachowaniu bioróżnorodności oraz ochronie środowiska. W sposób szczególny ma ich doprowadzić do głębszego zrozumienia zasad racjonalnego gospodarowania zasobami przyrody i istoty zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego.

W tym kontekście uczniowie powinni uzmysłowić sobie, że wiedza i zdrowie człowieka stanowią ważny element zasobów przyrody, a stałe podwyższanie jakości życia sprzyjać będzie podwyższaniu możliwości aktywnego ich uczestnictwa zarówno w ochronie środowiska i ochronie przyrody, jak też w rozwoju społeczno-gospodarczym.

Sformułowane w Podstawie programowej kształcenia ogólnego dla liceów profilowanych (MEN 2000) nadrzędne cele edukacyjne - pogłębienie rozumienia podstaw działania własnego organizmu w stosunku do wiedzy uzyskanej na poziomie gimnazjalnym; kształtowanie postawy odpowiedzialności za zdrowie swoje i innych; rozumienie zależności istniejących w środowisku przyrodniczym; rozumienie zależności człowieka od środowiska i wpływu człowieka na środowisko; rozumienie potrzeby zachowania bioróżnorodności - znajdują w programie swe odzwierciedlenie w ogólnych i etapowych celach edukacji biologicznej w liceum sprofilowanym w ramach podstaw kształcenia ogólnego.

W programie wyróżniono cztery zasadnicze części: wstęp - obejmujący koncepcję programu oraz cele kształcenia i wychowania; materiał nauczania; uwagi o sposobach osiągania zakładanych celów kształcenia i wychowania; wymagania stawiane uczniom i ukierunkowania dotyczące kontroli i oceny ich osiągnięć.

W ujęciu materiału nauczania zwrócono szczególną uwagę na przydatność wiedzy biologicznej w życiu codziennym człowieka oraz na jej wpływ w rozwoju techniki i kultury.

Wyodrębnione zostały następujące bloki zagadnień:
- Bogactwo form świata ożywionego jako wynik ewolucji. Podkreślono tu czynniki kształtujące różnorodność organizmów i jej znaczenie;
- Miejsce człowieka w przyrodzie. Organizm człowieka jako zintegrowana całość. Zaakcentowano relacje między budową i funkcjami wybranych układów oraz mechanizmy regulacji i koordynacji pracy organizmu człowieka;
- Warunki zachowania zdrowia. Wyjaśniono tu znaczenie profilaktyki. Uwzględniono przykłady chorób, w tym choroby cywilizacyjne, choroby przenoszone drogą płciową oraz zespół nabytego upośledzenia odporności (AIDS);
- Wiedza ekologiczna podstawą racjonalnej ochrony środowiska;
- Genetyczne uwarunkowania zmienności organizmów. W tym dziale zamieszczono m.in. hasła: Struktura i funkcja materiału genetycznego. Kod genetyczny. Ekspresja informacji genetycznej. Etyczne aspekty zastosowań osiągnięć naukowych (np. klonowanie);
- Uprawa roślin i hodowla zwierząt w XXI wieku;
- Możliwości osiągnięcia zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego. Jest to dział zamykający edukację biologiczną. Ukazano w nim istotę i znaczenie zrównoważonego rozwoju oraz wpływ postępu nauk biologicznych na możliwości jego osiągania.

W każdym z tych działów zamieszczono tematy ćwiczeń, jakie winny być wykonane przez uczniów. Autorzy programu proponują przeznaczenie 3 semestrów na jego realizację. Może on być jednak zrealizowany także w ciągu 2 semestrów.

W Uwagach o sposobach osiągania zakładanych celów.... dotyczących każdego działu programu wymienione zostały zagadnienia poznane przez uczniów w gimnazjum, do których nauczyciel liceum winien się odwoływać i opierać na nich opracowywanie nowych treści. Omówione zostały także strategie i metody nauczania biologii służące aktywizacji uczniów rozwijaniu ich samodzielności i współdziałania z zespołem kolegów i koleżanek. Przykłady wymagań adekwatne do standardów wymagań oraz konkretnych zadań, zamieszczone w końcowej części programu, pomogą nauczycielowi w dokonywaniu kontroli i oceny osiągnięć uczniów.

Pozytywna ocena programu Biologia dla wszystkich przez recenzentów pozwala sądzić, że będzie on również dobrze przyjęty przez nauczycieli i uczniów liceum sprofilowanego.

Wiesław Stawiński