Recenzje
Agnieszka Szopa
Polscy filozofowie i humaniści XX wieku
Rok 2000, zamykający wiek XX, obfitował w różnego rodzaju publikacje, które miały na celu podsumowanie mijającego stulecia. Również Wydawnictwo Edukacyjne przy współpracy z Akademią Pedagogiczną w Krakowie pokusiło się o wydanie książki stanowiącej próbę opisania polskiej myśli filozoficznej minionego wieku. W grudniu 2000 roku ukazały się Wizerunki polskich filozofów i humanistów. Wiek XX.
Jan Szmyd
Pomysłodawcą i redaktorem naukowym Wizerunków był prof. Jan Szmyd. Udało mu się namówić do współpracy liczne grono (33 osoby) pracowników naukowych z różnych ośrodków uniwersyteckich w Polsce. Efektem ich działań jest niniejsza pozycja, która zawiera sylwetki 102 najwybitniejszych filozofów i humanistów polskich. We Wprowadzeniu Jan Szmyd tak określił kryteria doboru Wizerunków: "Pomieszczono tu - w niepełnym oczywiście wyborze - tych przedstawicieli polskiej filozofii i humanistyki ostatniego stulecia, którzy legitymują się sporymi, choć z natury rzeczy zróżnicowanymi osiągnięciami naukowymi, odkrywczością i oryginalnością swych myśli, znaczącą i wpływową twórczością własną, cenionymi zasługami nauczycielskimi, akademickimi, pisarskimi itp., a przez to zasłużenie zaliczanych do grona najwybitniejszych polskich uczonych i myślicieli, znakomitych twórców idei i ich popularyzatorów, często też do gremiów zasłużonych wychowawców i bezspornych autorytetów moralnych". W dalszej części redaktor tekstu wyjaśnia, że jego celem nie było zgromadzenie i krótka charakterystyka wszystkich polskich filozofów XX wieku. Wręcz przeciwnie, bardziej zależało mu na dokonaniu w miarę obszernej charakterystyki tych, których dorobek jest najbardziej reprezentatywny. Wiąże się z tym także rezygnacja z określeń "słownik" czy "leksykon" w tytule.
Każdy wizerunek pomieszczony w publikacji składa się z czterech zasadniczych elementów: krótkiej biografii, charakterystyki poglądów, bibliografii zarówno podmiotowej, jak i przedmiotowej oraz fotografii bohatera. Widoczne jest, że redaktorzy tomu nie dążyli do zunifikowania stylów pisarskich poszczególnych autorów biogramów, co przejawia się m.in. w ograniczonej do minimum ilość występujących skrótów oraz w przyzwoleniu na stosowanie zdań wielokrotnie złożonych, co sprawia z kolei, że tekst czyta się z przyjemnością.
Sposobów na czytanie Wizerunków jest kilka. Można przeczytać książkę od początku do końca, można czytać biogramy opracowane przez kolejnych autorów, można w końcu zapoznać się z charakterystyką np. tylko "literatów - filozofów". Jakkolwiek nie czytalibyśmy tej publikacji, to za każdym razem będzie czytelnik miał okazję do zapoznania się z różnorodnością i wszechstronnością polskiej myśli humanistycznej minionego stulecia.
Warto zwrócić uwagę na problem cezury czasowej, a mianowicie kwestię odpowiedzi na pytanie, co sprawia, że dana osoba należy do grona filozofów i humanistów dwudziestego wieku. Oczywistym jest, że daty urodzin i śmierci nie mogą w tym przypadku mieć znaczenia decydującego, zwłaszcza że wielu bohaterów Wizerunków żyło na przełomie wieków, np. Władysław Biegański (1857-1917), Andrzej Niemojewski (1864-1921) Stanisław Brzozowski (1878-1911) czy Stanisław Przybyszewski (1868-1927). W przypadku tego ostatniego warto dodać, że wszystkie swe najważniejsze prace opublikował do roku 1900, a słynne manifesty Confiteor i O nową sztukę ukazały się w 1899 roku, czyli formalnie jeszcze w XIX wieku. A jednak biogram Stanisława Przybyszewskiego znalazł się w tomie, a zadecydowała o tym nowoczesność jego poglądów, duchowa i ideowa przynależność do nowej epoki. Należał on do grupy tych myślicieli, których rewolucyjne często jak na owe czasy poglądy, stały się przyczynkiem do próby innego spojrzenia na różne kwestie. W przypadku Przybyszewskiego były to problemy związane z rolą artysty i sztuki w społeczeństwie.
Analogiczna wątpliwość, związana z przynależnością danej osoby do tytułowego XX wieku, pojawia się w przypadku górnej granicy stulecia. Oczywiście, z perspektywy kilku miesięcy XXI wieku nie można go oceniać, trudno także przewidzieć kierunki rozwoju cywilizacji i kultury. Niezwykle dynamiczny, zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu, rozwój nauki i głębokie zmiany kulturowe nie tylko w Polsce, ale na całym świecie uniemożliwiają chyba tak naprawdę wskazanie na poglądy, które można by uznać z rewolucyjne czy nowoczesne. Można natomiast z całą pewnością określić, jakie tendencje i kierunki spojrzenia na świat będą przez jakiś okres dominujące. Czytając charakterystykę poglądów Henryka Dominika Skolimowskiego, twórcy ekofilozofii, natrafi czytelnik na wiele haseł i problemów znanych mu, może bardziej w charakterze szczegółowych porad i nakazów postępowania, z gazet czy telewizji. Problem ekonomicznej jakości życia, dostrzeganie konieczności ochrony środowiska, racjonalne korzystanie z dóbr przy jednoczesnym traktowaniu kosmosu i rodzaju ludzkiego jako części tej samej struktury, to wyznaczniki ekofilozofii, to także jedne z podstawowych zagadnień w nauczaniu przyrody w szkole podstawowej czy biologii w gimnazjum i liceum. Co świadczy niewątpliwie o powszechności, takiego myślenia. Na pewno można już mówić o modzie na ekologię, na "życie w homeostazie ze światem".
Nie sposób pominąć przy okazji rozpatrywania przynależności duchowej do epoki XX wieku postaci wybitnej - Leszka Kołakowskiego. Jego aktywna działalność, jako filozofa i humanisty, rozpoczęła się już w latach pięćdziesiątych minionego stulecia. Po pięćdziesięciu latach stałej obecności w kulturze polskiej wciąż pozostaje aktualna, inspirująca, zaskakująco celna, choć pełna powściągliwości. Jan Szmyd, autor biogramu Kołakowskiego, wskazał na następujące cechy sposobu jego filozofowania: "głęboki i bezkompromisowy krytycyzm, stała niepewność poznawcza, powściągliwość w wysuwaniu ostatecznych sądów i ustaleń (...) skłonność do pozostawiania problemów otwartymi (...) postępowanie nieprzerwanie poszukujące, nieukontentowanie dociekające". Niewątpliwie to właśnie te przymioty sprawiają, że jego filozofia jest "polem wyjścia", stycznym z wiekiem XXI. Wizerunki filozofów i humanistów polskich. Wiek XX są dzisiaj jedyną książką na rynku polskim, dającą pełny ogląd całej polskiej myśli filozoficznej i humanistycznej minionego stulecia.
Agnieszka Szopa
Instytut Filologii Polskiej
Akademii Pedagogicznej w Krakowie
Wizerunki polskich filozofów i humanistów. Wiek XX. Pod red. Jana Szmyda, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2000
Kraków, maj 2001
Statystyka