Recenzje 

Wacława Szelińska

"Jaśniejsza tysiąc nad słońce..."

Roman Mazurkiewicz

Jednym z najcenniejszych dla dziejów naszej dawnej literatury religijnej zabytków rękopiśmiennych jest tzw. Kancjonał kórnicki - pochodzący z połowy XVI wieku manuskrypt Biblioteki Kórnickiej PAN. Kodeks ten, spisany w zasadniczej części przez nieznanego bliżej Hieronima, mieści bogaty zbiór późnośredniowiecznych pieśni polskich: bożonarodzeniowych, pasyjnych, maryjnych, adwentowych, a także kilka modlitw do Jezusa i Matki Bożej. Historykom piśmiennictwa polskiego znany był już od połowy XIX wieku jako "najdawniejszy zbiór polskich kantyczek" (określenie Michała Wiszniewskiego). W roku 1893 większość pieśni z rękopisu kórnickiego wydał w transliteracji (nie wolnej jednak od błędów) Mikołaj Bobowski, już w naszych czasach opublikowano ponadto kilkanaście utworów kolędowych i pasyjnych. Mniej szczęścia miały pieśni maryjne, których do tej pory nie ogłoszono w formie nowoczesnej transkrypcji.

Opracowana przez Romana Mazurkiewicza i wydana niedawno w krakowskiej "Bibliotece Tradycji Literackich" książka pt. "Jaśniejsza tysiąc nad słońce..." Pieśni i modlitwy maryjne z Kancjonału kórnickiego wypełnia zatem dotkliwą lukę w krytycznych edycjach zabytku. Co istotne, publikacja zawiera także historycznoliterackie wprowadzenie, komentarz filologiczny oraz podobizny wszystkich kart rękopisu z tekstami o tematyce maryjnej, w tym również barwną reprodukcję wyklejki okładki frontowej z drzeworytem Zwiastowania.

Jak stwierdza w Słowie wstępu autor edycji, "występujące w kilku pieśniach i modlitwach żeńskie formy osobowe pozwalają przypuszczać, że adresatem i użytkownikiem kancjonału była najpewniej któraś z żeńskich obserwanckich wspólnot zakonnych, tercjarskich lub brackich z terenu Wielkopolski". Twórców większości pieśni z Kancjonału kórnickiego można najprawdopodobniej szukać w prężnie działającym w pierwszej połowie XVI wieku środowisku bernardynów. z kolei kopistę kodeksu, który w roku 1551 "manu propria" zapisał na ostatniej karcie manuskryptu swoje imię - Jeronimus, można zapewne utożsamiać z Hieronimem z Poznania, autorem odpisu Żołtarza Dawida proroka Walentego Wróbla z roku 1528 (obecnie znajduje się on również w zbiorach Biblioteki w Kórniku).

Edycja Romana Mazurkiewicza uwzględnia siedem pieśni maryjnych: trzy pieśni o Zwiastowaniu i Wcieleniu Chrystusa (Archanjoła posłał..., W Nazaret Dziewica czysta..., Zbawienie człowieka wszelkiego...), pieśń sławiącą Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny (Jaśniejsza tysiąc nad słońce...), pieśń-koronkę rozważającą tajemnice radosne z życia Matki Bożej (Podźmy przed obraz Maryjej...), wreszcie dwie pieśni przypominające jej ziemskie "boleści": ofiarowanie Jezusa w świątyni (Maryjej wywodzenie, pokorne oczyścienie...) oraz jego obrzezanie (Dzisia dnia osmego...). Ponadto publikacja uwzględnia dwie zapisane w Kancjonale kórnickim modlitwy maryjne.

Poza pierwszą z wymienionych pieśni, będącą tłumaczeniem łacińskiej sekwencji Mittit ad Virginem i znaną z kilku innych przekładów średniowiecznych, pozostałe należą do charakterystycznej dla twórczości poetów bernardyńskich z przełomu XV i XVI stulecia kategorii tzw. pieśni nowych - z rozbudowaną warstwą epicką, poetyckim i ogromnie plastycznym obrazowaniem cnót Matki Bożej (np. "cudniejsza niż lilija", "jaśniejsza tysiąc nad słońce", "światłość Świętej Trojce", "nad gwiazdę, nad słońce najaśniejsza", "nad plastr miodu nasłodsza"), swobodnym wzbogacaniem treści ewangelicznych o wątki apokryficzne.

Publikując omawianą pozycję, Roman Mazurkiewicz przysłużył się i rodzimej kulturze literackiej, i miłośnikom starych rękopiśmiennych tekstów, i wielbicielom języka staropolskiego - nie tylko filologom. Sięgający po książkę czytelnik może odczuwać głęboką satysfakcję podczas lektury każdej z trzech jakby jej warstw.

Słowo wstępu jest właściwie zwięzłym, naukowo-edytorskim esejem, w którym autor na szerokim tle porównawczym kreśli dzieje prezentowanego Kancjonału i zapoznaje nas z jego maryjną treścią. Następnie, transkrypcja tekstu daje czytelnikowi możność bezpośredniego kontaktu z pięknem staropolskiego języka w kształcie, jaki może być dziś dla niego zrozumiały, niemal nic nie tracąc przy tym z jego pierwotnego piękna. a pięknem tym można się zachwycić na każdej stronie tekstu. Recepcję treści ułatwia bardzo starannie opracowany komentarz rzeczowy i filologiczny, wprowadzający czytelnika zarówno w tło formalne każdej pieśni i modlitwy, jak też przybliżający mu mało już obecnie zrozumiałe słowa, terminy, określenia. I w końcu dopełniają satysfakcji czytającego reprodukcje podobizn kart rękopisu, ma on nie tylko możność porównania transkrypcji tekstu z pisownią oryginału, ale także sposobność niemal bezpośredniego kontaktu z tymże oryginałem, niemal "na żywo" dotyka jego cennych kart i syci się ich urokiem. Jakże bowiem nie iść ze wzruszeniem za śladem ręki późnośredniowiecznego skryby, kreślącego w nabożnym skupieniu maryjne modlitwy i pieśni, zdobiącego ich tytuły i inicjały czerwoną rubryką, jak nie zatrzymać wzroku na drzeworycie z wyklejki okładki frontowej rękopisu, drzeworycie urzekającym wdziękiem prostoty i powagi chwili?

W rezultacie nowa publikacja z zakresu naszej dawnej poezji religijnej zyskuje pełną akceptację odbiorcy, a Roman Mazurkiewicz zaliczyć może do swego naukowego dorobku kolejną, w pełni udaną, i co nie mniej ważne, poruszającą wyobraźnię i uczucia czytelnika pozycję edytorską.

Dodajmy na koniec, że książka dedykowana została Panu Profesorowi Julianowi Maślance w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, a jej wydanie sfinansowały wspólnie Akademia Pedagogiczna i Uniwersytet Jagielloński.

Wacława Szelińska
Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej
Akademii Pedagogicznej w Krakowie  

"Jaśniejsza tysiąc nad słońce..." Pieśni i modlitwy maryjne z Kancjonału Kórnickiego, Wstęp, transkrypcja tekstu i komentarz: Roman Mazurkiewicz. Redakcja naukowa: Wacław Walecki. Biblioteka Tradycji Literackich nr 35, Kraków 2000.

Kraków, maj 2001
Statystyka