Esej 

Jerzy M. Kreiner

O nazwach planet i ich księżyców

Nie ma chyba człowieka na Ziemi, który nie widziałby Księżyca. Być może spora część mieszkańców naszego globu nie w pełni rozumie, dlaczego Księżyc jest widoczny raz w formie sierpa, innym razem przypomina literę "D", to znowu świeci całą noc pokazując swoją okrągłą "twarz", a mniej więcej dziesięć dni później upodabnia się do litery "C". Jednak zdecydowana większość ludzi ma świadomość, że Księżyc jest naszym naturalnym satelitą i obiega Ziemię w ciągu niespełna miesiąca...

Jakkolwiek wszyscy używamy nazwy Księżyc, to nie zawsze zdajemy sobie sprawę, że pochodzi ona od słowa ksiądz. Jak podaje Władysław Kopaliński w Słowniku Mitów i Tradycji Kultury nazwa Księżyc pierwotnie oznaczała "małego księdza", w przeciwieństwie do "wielkiego księdza" - Słońca. Warto przypomnieć, że pierwotnie w polszczyźnie księdzem nazywano każdego panującego, w tym nawet króla. Dopiero w XVII wieku wyraz ksiądz zaczęto stosować do osób duchownych, co pozostało do naszych dni.

Nasz Księżyc (zawsze pisany wielką literą) bywa też nazywany naturalnym satelitą Ziemi. Słowo satelita wywodzi się z łacińskiego słowa satelles, oznaczającego strażnika przybocznego, towarzysza, sługę. Do bardziej poetyckich nazw Księżyca należy określenie "Srebrny Glob" (nawiązujące do barwy), lub też nazwa "Miesiąc" względnie "Miesiączek" często spotykana w wyrażeniach gwarowych i związana z okresem obiegu Księżyca wokół Ziemi.

Etruski Charon prowadzi wielkiego pana na śmierć.
Urna alabastrowa w Muzeum Vollaterra

Ziemia nie jest jedyną planetą, którą obiega inne ciało niebieskie. W 1610 roku włoski uczony Galileusz (1564-1642) po raz pierwszy spojrzał na niebo przez bardzo prymitywną lunetę, dostrzegając rzeczy, o których filozofom się nie śniło. Galileusz dostrzegł, że na Księżycu znajdują się góry i doliny, planeta Wenus wykazuje takie fazy jak ziemski Księżyc, na Słońcu niekiedy można obserwować plamy, a jasna poświata, jaką tworzy Droga Mleczna, to w rzeczywistości wiele bardzo słabych gwiazd. Ale słynnego uczonego w największe zdumienie wprawiło odkrycie, że Jowisza obiegają cztery księżyce nazwane przez niego "gwiazdami medycejskimi" (Sidera Medicea), które tworzą z centralnie położonym Jowiszem jak gdyby miniaturę Układu Planetarnego, podobnego do modelu zaproponowanego przez Kopernika. Odkrycie Galileusza stanowiło poważne zachwianie ciągle jeszcze powszechnie przyjmowanej teorii Ptolemeusza, gdyż dowodziło, że we wszechświecie istnieją jeszcze inne miejsca, wokół których obiegają ciała niebieskie. Nazwę: Gwiazdy Medycejskie zaproponował Galileusz, by wyrazić wdzięczność swoim hojnym protektorom z rodu Medyceuszów, którzy wspierali badania uczonego. Dziś jednak powszechnie stosuje się nazwę: "księżyce galileuszowe".

Pierwszy księżyc obiegający Saturna (Tytana) odkrył w 1655 roku (a więc w niespełna 50 lat po odkryciach Galileusza) Christiaan Huygens (1629-1695), wybitny holenderski fizyk, astronom i matematyk, znany m.in. jako twórca zarysu teorii falowej światła oraz teorii ruchu wahadła. z końcem XVII wieku, włoski uczony Giovanni Cassini (1625-1712) zaobserwował, że Saturna obiegają jeszcze cztery inne księżyce.

Wśród planet znanych Galileuszowi jedynie Mars wydawał się być samotny. Jako ciekawostkę warto podać, że już w 1726 roku Jonathan Swift (1665-1745) w Podróżach Guliwera wspomina dwa księżyce Marsa, "z których wewnętrzny odległy jest od macierzystej planety o trzy, a zewnętrzny o pięć jej średnic", jednak odkrycia księżyców dokonał dopiero w 1877 roku Asaph Hall (1829-1907). Jak się okazało, są to rzeczywiście ciała o bardzo niewielkich rozmiarach, blisko obiegające macierzystą planetę.

Wkrótce po odkryciu kolejnych planet Układu Słonecznego: Urana i Neptuna, okazało się, że wokół nich również obiegają księżyce. Nawet najdalsza z planet - Pluton nie jest samotna. W 1978 roku astronom amerykański James Christy stwierdził na drodze fotograficznej, że wokół Plutona obiega księżyc, któremu nadano nazwę Charon. Dzięki badaniom kosmicznym w ostatnich dekadach XX wieku odkryto wiele nowych naturalnych satelitów obiegających Jowisza, Saturna, Urana i Neptuna.

Księżyców obiegających Wenus i Merkurego nie spodziewano się, również dotychczasowe obserwacje astronomiczne nie wskazują na ich istnienie. W chwili obecnej wiemy więc, że Ziemię obiega jeden Księżyc (jedyny obiekt poza Ziemią, na którym stanął człowiek), Marsa 2 księżyce, Jowisza - 17, Saturna - 18, Urana - 21, Neptuna - 8 i wokół najdalszej planety - Plutona obiega 1 naturalny satelita. Łącznie znamy 68 naturalnych satelitów planet, którym nadano nazwy.

W ostatnich miesiącach ubiegłego roku dokonano kolejnych odkryć nowych satelitów. Okazało się, że Jowisza obiega jeszcze dodatkowo 11 bardzo małych ciał niebieskich, a Saturna 12. Tak więc łączna liczba znanych księżyców wynosi 91, ale w każdej chwili może ulec zmianie, bowiem należy się spodziewać kolejnych odkryć. Ponieważ jednak tym niewielkim księżycom na razie nie nadano jeszcze nazw, a same odkrycia wymagają potwierdzenia, więc nie wliczamy ich do ogólnej statystyki.

Od czasów starożytnych planety były nazywane imionami bogów znanych z mitologii rzymskiej. Merkury, syn Jowisza, był bogiem handlu i swemu ojcu często służył jako posłaniec. Wenus początkowo była boginią wiosny i ogrodów, lecz później pod wpływem mitologii greckiej zaczęto ją utożsamiać z Afrodytą i stała się boginią miłości. Planeta Mars, o charakterystycznym czerwonym wyglądzie, wzięła swą nazwę od rzymskiego boga wojny. Największej i najjaśniejszej (po Wenus) planecie słusznie nadano imię Jowisza (łac. Iuppiter), boga jasnego nieba, światła, pogody, błyskawic, piorunów i wszelkich zjawisk atmosferycznych. Saturn był staroitalskim bogiem rolnictwa.

Punktem zwrotnym w historii badań Układu Słonecznego było odkrycie kolejnej planety, dokonane przez Williama Herschela (1738-1822) w 1781 roku w Anglii. Odkrywca zaproponował, aby planetę nazwać Georgium Sidus (Gwiazda Jerzego) na cześć panującego wtedy króla angielskiego Jerzego III. Inni nazywali planetę Herschelem, ale obie nazwy nie przyjęły się i zgodnie z sugestią Johanna Bodego, dyrektora Obserwatorium Astronomicznego w Berlinie, planetę nazwano Uranem. Imię to nawiązuje do mitologii greckiej, według której Uran był bogiem uosabiającym niebo i wraz ze swoją małżonką Gają (uosabiająca Ziemię) wyłonił się z chaosu, by objąć panowanie nad światem.

Kolejna planeta, odkryta w 1846 roku, nazwana została Neptunem, który dla starożytnych Rzymian był bogiem mórz, zaś nazwa odkrytego w 1930 roku Plutona nawiązywała do greckiego boga, władcy mrocznego świata podziemi, gdzie nie dochodzi światło słoneczne. Nazwa ta z jednej strony miała nawiązywać do dalekich peryferii Układu Słonecznego, gdzie znajduje się planeta, z drugiej zaś strony stosowany czasem na oznaczenie planety skrót "PL" miał przypominać postać znanego astronoma amerykańskiego Percivala Lowella (1855-1916), którego obliczenia, jak się uważa, przyczyniły się do odkrycia Plutona.

W odróżnieniu od nazw planet, które (z niewielkimi wyjątkami) nawiązują do mitologii rzymskiej, nazwy księżyców planet (również z niewielkimi wyjątkami) zostały zaczerpnięte z mitologii greckiej. Zgodnie z tą zasadą wokół boga wojny Marsa (w mitologii greckiej był to Ares) krążą dwaj jego synowie: Deimos, jako greckie uosobienie trwogi i Phobos, uosobienie strachu.

Do największych księżyców Jowisza (w starożytnej Grecji jego odpowiednikiem był Zeus) należą: Io, Europa, Kallisto i Ganimedes. Imiona te, powszechnie przyjęte przez astronomów, zaproponował w 1614 roku niemiecki astronom Simon Marius (1573-1624). Najbliżej Jowisza spośród księżyców galileuszowych obiega Io. Nazwa księżyca pochodzi od imienia córki króla Argos Inachosa, która była kapłanką Hery, a zarazem kobietą, którą względami swymi otaczał sam Zeus. W Europie, (nie należy mylić z nazwą kontynentu) córce króla fenickiego Agenora, zakochał się Zeus i przybrawszy postać byka przeniósł ją przez morze na Kretę. Kallisto była nimfą, córką króla Arkadii. Ona również należała do grupy oblubienic Zeusa, a z ich związku narodził się Arkas. Zazdrosna Hera zamieniła Kallisto w niedźwiedzicę, a jej syn Arkas nie wiedząc o tym zabił własną matkę na polowaniu. Dopiero Zeus ulitował się i na wieczną pamiątkę zarówno Kallisto jak i Arkasa umieścił na niebie wśród gwiazd jako konstelacje Wielkiej i Małej Niedźwiedzicy. Również czwarty z największych księżyców Jowisza - Ganimedes pochodzi z kręgu Zeusa. Ganimedes był synem króla Troi i słynął z niezwykłej urody. Sam Zeus porwał go na Olimp i odtąd Ganimedes spełniał tam funkcję podczaszego bogów. Wiele jeszcze innych mitologicznych postaci otaczało Zeusa. Niektóre z nich nadal odnajdujemy w nazwach księżyców Jowisza.

Największym księżycem Saturna jest Tytan. W mitologii greckiej tytani i tytanidy (bóstwa starsze od bogów olimpijskich) narodzili się ze związku Urana i Gai. Byli oni braćmi m.in. Kronosa (Saturna). Gdyby spodziewano się, że wokół Saturna obiega więcej naturalnych satelitów, to być może nadano by odkrytemu w 1655 roku księżycowi bardziej konkretne imię któregoś z tytanów, a nie ogólną nazwę Tytan. Gdy 16 lat później Cassini odkrył drugi księżyc Saturna, ogólna nazwa Tytan już nie mogła być użyta, więc zdecydowano się nazywać kolejne odkrywane księżyce imionami konkretnych tytanów i tytanid. Tak więc drugi z odkrytych księżyców otrzymał imię jednego z tytanów - Iapetosa (Japet), ojca m.in. Prometeusza i Atlasa, a następne nazwy księżyców nawiązywały do imion tytanid. Wśród nich były: Rhea (żona Kronosa), Tethys (najmłodsza z tytanid, poślubiła Okeanosa) i Dione (matka Afrodyty ze związku z Zeusem). Nazwy księżyców odkrytych w 1789 roku przez Williama Herschela (1738-822) - Mimasa i Enceladosa - są imionami gigantów, będących również dziećmi Gai, i braćmi Kronosa (Saturna). Nazwy kolejnych odkrytych naturalnych satelitów Saturna także nawiązują do tytanów i ich potomstwa, z wyjątkiem dostrzeżonego w 1966 roku Janusa, który był rzymskim bogiem wszelkiego początku.

Nazwy księżyców Urana stanowią odstępstwo od przyjętych zasad. Mimo że pierwsze dwa księżyce zostały odkryte już w 1787 roku przez W. Herschela, ich nazwy pojawiły się dopiero w 1852 roku, gdy William Lassell (1799-1880) odkrył kolejne dwa księżyce. Przyjęte przez Lassella nazwy: Ariel, Umbriel, Tytania i Oberon były imionami postaci pojawiających się w dramatach Szekspira i poematach Alexandra Pope'a. Oberon i Tytania to król i królowa elfów z komedii Sen nocy letniej, natomiast Ariel i Umbriel pojawiają się w poemacie Pope'a Porwany lok. Ariel pojawia się również w Burzy Szekspira i dlatego zapewne nazwa piątego z odkrytych księżyców - Mirandy nawiązuje do tego dramatu. Księżycom odkrytym w 1986 roku przez sondę Voyager 2 nadano między innymi następujące nazwy: Ofelia, Desdemona, Julia, Rozalinda itd.

Pierwszy księżyc Neptuna odkryto zaledwie 18 dni po odkryciu planety. Otrzymał on nazwę boga morskiego Trytona, syna Posejdona, greckiego odpowiednika Neptuna. Nazwa drugiego z księżyców - Nereida - jest nazwą bliżej nieokreślonej nimfy morskiej, należącej do królestwa Posejdona. Nazwy kolejnych księżyców Neptuna, odkrytych przez sondę Voyager 2 również nawiązują do kręgu postaci związanych z Neptunem - Posejdonem.

Jedyny księżyc Plutona otrzymał imię Charona, przewoźnika ludzkich dusz, które po śmierci przeprawiały się przez jezioro Acherońskie do królestwa, którym władał Hades (Pluton).

Nie sposób w krótkim artykule omówić nazwy wszystkich księżyców planet. Być może Czytelnik zechce sam podjąć próbę objaśnienia nie wymienionych tu innych nazw.

Jerzy M. Kreiner  

Kraków, maj 2001
Statystyka