Recenzja 

Agnieszka Grela

Nowa książka o pozytywizmie i Młodej Polsce

Książka Ewy Ihnatowicz Literatura polska drugiej połowy XIX wieku (1864-1914) zasługuje na uwagę studentów polonistyki, może być także interesującą i poszerzającą horyzonty lekturą dla uczniów szkół średnich, którzy znajdą w niej nie tylko omówienia utworów należących do kanonu lektur szkolnych, ale także ukazany wĘsposób bardzo przystępny obraz filozofii i sytuacji polityczno-społecznej tych czasów. Książka ta może być punktem wyjścia do głębokich studiów nad literaturą pozytywizmu i Młodej Polski. Daje zarys wszystkich problemów kulturowych drugiej połowy XIX wieku. Podejmuje tematy omówione w Polskiej literaturze współczesnej A. Potockiego i Pozytywizmie H. Markiewicza, tworząc szczęśliwą kombinację tych syntez. Pozwala czytelnikom poznać różne zjawiska i procesy ówczesnej literatury polskiej. Jej dużą zaletą jest położenie nacisku na współistnienie pozytywizmu i Młodej Polski i relacji między różnymi wątkami współtworzącymi ten okres. Dla autorki nie są najważniejsze: datacja (podaje dwie orientacyjne graniczne daty: 1864-1914) i wewnętrzna periodyzacja epok, ale porządkowanie czasu według kategorii pokolenia literackiego. Na pozytywizm i Młodą Polskę patrzy przez pryzmat poglądów i sposobów uczestnictwa w sztuce kolejnych pokoleń "młodych". Jednocześnie stara się nie zacierać tożsamości tych dwóch okresów literackich. Pragnie ukazać przemiany literatury polskiej z różnych perspektyw. Uwzględnia wyjątkowość polskiej historii i literatury na tle europejskim. Odwołuje się do istotnych kwestii historycznych kształtujących świadomość polską XIX wieku, takich jak sprawa polska czy obecność cenzury. Autorka słusznie rozpoczyna swe wywody od krótkiego omówienia we wstępie teorii filozoficznych, popularnych w tym czasie w Europie. Przywołuje poglądy H. Spencera, J. S. Milla, A. Schopenhauera, F. Nietzschego i H. Bergsona, co z pewnością ułatwia czytelnikowi zrozumienie omawianych w kolejnych rozdziałach problemów politycznych i literackich.

Elżbieta Ihnatowicz

Pierwsze rozdziały zawierają uporządkowane informacje o formach i płaszczyznach polskiego życia literackiego drugiej połowy XIX wieku. Autorka wychodzi od opisu istotnej w dobie cenzury rozbiorowej funkcji czasopiśmiennictwa jako forum dyskusji literackich i kształtowania opinii krytycznoliterackich oraz miejsca udostępniania samej literatury. Pełniejszy obraz prasy daje wykaz najważniejszych periodyków, z uwzględnieniem okresu ich ukazywania się, nazwisk redaktorów i lapidarnym opisem profilu czasopism. Następnie Ewa Ihnatowicz ukazuje specyfikę i różnice sytuacji kulturowo-politycznych miast-stolic na ziemiach polskich pod zaborami: Warszawy, Krakowa, Grodna, Lwowa, Poznania. Omawia wpływ tamtejszych uczelni, czasopism, grup literackich na światopogląd Polaków. Padają tu słowa: cenzura, mowa ezopowa, stańczycy, walka z wynarodowieniem. Natomiast rozdziały: Pokolenia literackie aktywne w drugiej połowie XIX wieku oraz Prądy i style w polskiej sztuce i literaturze umożliwiają czytelnikowi usystematyzowanie wiedzy. W pierwszym z tych rozdziałów autorka metodą encyklopedyczną wyszczególnia pisarzy, dzieląc ich na trzy grupy: pisarze najstarsi, pozytywistyczni i Młodej Polski, a następnie porządkuje ich dorobek według dat urodzin. Forma krótkich not biograficznych ułatwia zapamiętanie najważniejszych informacji o pisarzach, ich utworach czy cechach twórczości. Natomiast w drugim z przytoczonych rozdziałów w sposób jasny i obrazowy opisuje realizm, naturalizm, impresjonizm, ekspresjonizm, symbolizm, parnasizm, secesję i neoklasycyzm. Autorka zachowuje taki sam schemat opisu: wyjaśnia pojęcia, odwołując się do filozofii, a następnie wymienia przedstawicieli nurtu i ich utwory. Cenne w tych opisach jest także wychodzenie autorki poza granice literatury pięknej i przywoływanie innych dziedzin sztuki europejskiej, tj. malarstwa, rzeźby, muzyki. To nie pozwala czytelnikowi zapomnieć o współwystępowaniu wymienionych prądów i stylów w kulturze europejskiej. Dużą zaletą książki są także omówienia dyskusji literackich wokół cech literatury II połowy XIX wieku. Ewa Ihnatowicz streszcza artykuły podejmujące kwestie: utylitaryzmu, równouprawnienia tematów, realistycznej prawdy, nawiązań do romantyzmu, kampanii o nową sztukę czy wolności i elitarności sztuki.

Po części dającej obraz sytuacji społecznej, politycznej, geograficznej i teoretycznoliterackiej literatury XIX wieku autorka przechodzi do aspektów genologicznych. Polem obserwacyjnym przemian ideowych i artystycznych literatury stają się rodzaje i gatunki literackie. Głównym materiałem opisu jest literatura piękna, a więc powieść i nowela, dramat, poezja, a także proza dokumentalna (pamiętniki i podróżopisarstwo). Wybór takiej perspektywy spowodował, że omówienie twórczości niektórych pisarzy ma miejsce w różnych rozdziałach. Ewa Ihnatowicz rozpoczyna panoramiczny przegląd od gatunków prozaicznych: powieści i noweli. Daje paletę odmian powieści od najpopularniejszych w pozytywizmie do występujących w Młodej Polsce. Wychodzi od przykładów zachodnioeuropejskiej literatury, a następnie interpretuje utwory polskie charakterystyczne dla poszczególnych odmian tego gatunku (powieści historycznej, tendencyjnej, społeczno-obyczajowej, psychologicznej, fantastycznej). Zaznacza najważniejsze walory utworów, omawia istotne kwestie teorii literatury, takie jak: postać narratora i bohatera, funkcje opisów, mimesis i fikcja literacka. Unika drobiazgowych analiz, dzięki czemu książka nie traci formy swoistego przewodnika po literaturze tej epoki. Nie zapomina o związkach literatury z życiem społeczno-politycznym i filozofią, a swobodne poruszanie się po tych obszarach umożliwia czytelnikowi treść wcześniejszych rozdziałów.

W analizie przemian zachodzących w dramacie polskim drugiej połowy XIX wieku w sposób przejrzysty ukazuje kształtowanie się opozycji między estetyką pozytywistyczną i młodopolską. Omawia wybrane dramaty z lat 70. i 80., mniej i bardziej znane przeciętnemu czytelnikowi, adresowane do różnych kręgów odbiorców popularnych, zgodnie z pozytywistyczną koncepcją oddziaływania słowa w teatrze i kształtowania świadomości narodowej. Wyjaśnia, dlaczego w tym okresie preferowanymi gatunkami były: realistyczna komedia społeczna i społeczno-obyczajowa, zaś w latach 90. - tragifarsa, dramat symboliczny, kierowany głównie do publiczności elitarnej.

Natomiast w rozdziale poświęconym poezji mówi o różnicach twórczości poetyckiej pozytywizmu i Młodej Polski, ale głównie koncentruje się na poezji młodopolskiej, akcentując jej bujniejszy rozkwit i większą oryginalność. Badaczka słusznie zwraca uwagę na pokrewieństwa poezji romantycznej i młodopolskiej, dlatego trafnym wyborem wydaje się rozpoczęcie rozdziału analizą tomiku Vade-mecum C. K. Norwida. Przywołując głównie wiersze młodopolskie, ukazuje cechy charakterystyczne dla nowej sztuki: metafizyczność, skupienie artysty na własnym przeżywaniu świata i własnej osobowości, projekcja marzenia i snu. Autorka dokonuje dogłębnych interpretacji licznych wierszy w warstwie tematycznej i formalnej. Wskazuje na synkretyzm środków artystycznych, płynących z różnych źródeł inspiracji i kształtowanie się nowej metaforyki.

Chwalebne, że autorka nie zapomniała także o literaturze dla dzieci i młodzieży. Jasno i zwięźle ukazała różnice między pozytywistyczną i młodopolską formułą tej literatury. Źródło różnicy dostrzegła w zmianach zachodzących w latach 80. w europejskiej pedagogice:

pozytywizm traktował dziecko jako przyszłego dorosłego, którego należy już w dzieciństwie ukierunkować, a Młoda Polska respektowała dziecięcą autonomię i projektowała swobodny rozwój dziecięcej osobowości.

Na końcu Ewa Ihnatowicz omawia publicystykę, a w szczególności felietonistykę i pamiętnikarstwo, będące nieocenionym źródłem faktograficznym, by zakończyć książkę wnioskami o krytyce literackiej kształtującej świadomość ówczesnych czytelników.

Literatura polska drugiej połowy XIX wieku (1864-1914) Ewy Ihnatowicz ukazuje czytelnikowi istotne aspekty genologiczne i historyczne, pozwala uporządkować wiedzę o tym okresie, a konkretne próby analityczno-interpretacyjne dostarczają klucza do rozwiązania skomplikowanych wbrew pozorom problemów dotyczących omawianych tu przemian i form literackich.

Agnieszka Grela  

Ewa Ihnatowicz, Literatura polska drugiej połowy XIX wieku (1864-1910), Warszawa 2000, 359 s.

Kraków, maj 2001
Statystyka