Recenzje 

Michał Zięba

Konopnicka - odchodzenie od stereotypów

Tadeusz Budrewicz, autor książki Konopnicka. Szkice historycznoliterackie, wyraźnie podkreśla we Wstępie, iż w swojej pracy dążył do ukazania tych aspektów twórczości poetki, które - jak styl, obrazowanie, formowanie się jakiegoś tekstu, czy niektóre przejawy recepcji, nie są dostatecznie rozpoznane w badaniach historycznoliterackich (s.5). T. Budrewicz jest badaczem literatury pozytywizmu, który śledząc na bieżąco rozwój badań nad życiem i twórczością Marii Konopnickiej, wie o niej prawie wszystko. Od niego pochodzą najbardziej ważkie propozycje metodologiczne dotyczące analizy i interpretacji utworów poetki. W swoich pracach stara się pokazać Konopnicką "bez patosu i sztampy, ale i bez pobłażliwego uśmiechu".

Na tom składa się 10 tekstów dotyczących biografii, twórczości i recepcji autorki Roty, w części znanych już uczestnikom konferencji naukowych poświęconych Konopnickiej (np. w Krakowie, Suwałkach, Żarnowcu), gdzie były przedstawiane jako referaty, a następnie publikowane w księgach pamiątkowych sesji lub w czasopismach naukowych. W omawianej książce zostały zaprezentowane w wersjach zmienionych, uwzględniających aktualny stan badań nad Konopnicką. Niektóre szkice otrzymały nowe, atrakcyjne tytuły, cztery teksty publikowane są po raz pierwszy.

Tom otwiera barwny szkic jubileuszowy Zacna, znana, zakochana...Nad biografiami Konopnickiej przygotowany z okazji 150-rocznicy urodzin poetki. Autor śledząc krytycznie to, co w ciągu ostatniego ćwierćwiecza napisano o Konopnickiej, zatrzymując się dłużej przy pracach ważniejszych (np. M. Szypowskiej, J. Baculewskiego, M. Dobrowolskiego) dostrzega przesunięcie się zainteresowań czytelniczych z jej poezji na prozę oraz wyraźny wzrost zainteresowania biografią Konopnickiej.

      Tadeusz Budrewicz

Budrewicz wyjaśnia znaczenie pojęć: etykieta, biogram, biografia. Zestawiając określenia nadawane poetce przez autorów opracowań, ukazuje ewolucję poglądów historycznoliterackich, prezentuje nowy styl polemiki prowadzonej na płaszczyźnie słownictwa (terminologia), składni i kompozycji. Ustala przyczyny "etykietowania" poetki (np. "pieśniarka ludu", "pieśniarka niedoli"), określa emocjonalny, subiektywny charakter etykiet mający wpływ na odbiór czytelniczy. Z kolei, analizując szczegółowo, wręcz pedantycznie (wyliczenia statystyczne) biogramy Konopnickiej i w wielu przypadkach dokonując istotnych ustaleń, stwierdza, że służą one głównie celom wychowawczym, upowszechniając określony wzór osobowy, co oznacza, że "nie utrzymują się - jak to określa autor - w poetyce 'czystej' informacyjności" (s.21).

Biografie Konopnickiej Budrewicz interpretuje w takiej konwencji, która pozwala mu lekko i dowcipnie prostować nieścisłości, zajmować stanowisko wobec obiegowych opinii i plotek (np. że poetka była osobą kochliwą). Tendencją do fabularyzacji biografii.

Lekki ton przekazu znika w artykule Słowacki w oczach autorki "Roty". Jest to wnikliwe, nowoczesne studium o krzewieniu przez poetkę kultu Słowackiego na łamach "Świtu" w latach osiemdziesiątych. Budrewicz pisze o wpływie autora Kordiana na twórczość poetycką Konopnickiej, zwraca również uwagę na zawarte w jej tekstach opinie na temat Słowackiego. Szczególnie część rozprawy pt. Słowacki w krytycznoliterackich pracach Konopnickiej daje wzorcową eksplikację tekstów poetki.

Właściwościom języka artystycznego Konopnickiej poświęcił Budrewicz szkic Niektóre cechy stylu. Jako wybitny znawca stylu pisarzy okresu pozytywizmu (m.in. książka "Lalka". Konteksty stylu 1990) tropi i prostuje sprzeczne sądy dotyczące stylistycznych aspektów twórczości Konopnickiej; podkreśla, że szczególny talent naśladowczy, jakim była obdarzona, pozwalał jej bez trudu posługiwać się trzema wzorcami stylistycznymi występujące w poezji romantycznej: ludowym (gwara, folklor), historycznym oraz biblijnym.

W jeszcze inny klimat wprowadza czytelnika artykuł Uwagi o pejzażu w poezji Konopnickiej, z którego wynika, że na początku XX wieku Konopnicką jako autorkę tekstów o polskim pejzażu ceniono wyżej od Mickiewicza (s. 72). Jej utwór Ziemie polskie. Krajobraz, napisany prozą poetycką, cieszył się ogromnym uznaniem. W liryce dla dorosłych autorka eksponuje swoiste cechy polskiego krajobrazu - "bliskie sercu realia", które miały wpływ na patriotyczne postawy czytelnika. Rodzimy pejzaż opisuje poetka realistycznie dobierając określenia działające na różne zmysły. Natomiast w pejzażach "ziem cudzych", doświadczanych podczas zagranicznych podróży, dostrzega Budrewicz zbliżenie do konwencji romantycznej tęsknoty za ziemią ojczystą, która widziana z oddali przybiera wymiar symboliczny. W wierszach dla dzieci pejzaż ojczysty służy poetce głównie do budzenia pogodnych i radosnych odczuć (s.75).

Do Ziem polskich - utworu, który - jak pisze Budrewicz - był obok Śpiewów historycznych J.U. Niemcewicza i Pieśni o ziemi naszej W. Pola najczęściej cytowany w okresie niewoli, wraca autor tomu w erudycyjnym studium: Poetycka lekcja ojczystej geografii uzasadniającym jego wartości patriotyczne i dydaktyczne. Odsłania głęboką genezę utworu, pokrewieństwo z modernistyczną prozą poetycką, objaśnia sposób widzenia pejzażu przez pisarkę, której zależało na zdefiniowaniu duchowej istoty polskiej ziemi i ludu.

Tadeusz Budrewicz swobodnie porusza się po literaturze związanej z tematem, wyjaśnia ideę integracji człowieka i terytorium uwarunkowaniami przyrodniczo-historycznymi; szczegółowo analizuje styl utworu; prowadzi studia tekstologiczno-genetyczne.

Utwór Jan Hus M. Konopnickiej posłużył Budrewiczowi do przeprowadzenia "pokazowej" lekcji tekstologii, naukowego dochodzenia do źródeł tekstu i jego eksplikacji. W studium Poetka przed obrazem Brožika ukazuje trafność interpretacji ideowo-artystycznej dzieła sztuki malarskiej (obraz czeskiego malarza z drugiej połowy XIX wieku), dokonanej w utworze poetyckim przez Konopnicką. Autor szkicu wykazując znajomość nie tylko zagadnień historycznych, lecz i malarstwa historycznego XIX wieku, analizuje i uzupełnia historycznoliterackie konteksty utworu, a także jego recepcji.

Wzorem warsztatu edytora-tekstologa może być także studium Z listów o wierszach poetki. Opierając się na źródłach biograficznych (listy, autografy) ustala i przytacza Budrewicz m.in. niektóre fakty związane z pogrzebem poetki (m. in. wyjaśnia, dlaczego nie doszło do planowanego złożenia jej prochów na Skałce). Autor stwierdza, że dzieje recepcji dorobku Konopnickiej nie są możliwe do odtworzenia bez komentarza krytycznego. Pokazuje na przykładach, jak taki komentarz ma wyglądać. Podkreśla ogromną wartość poznawczą źródeł.

Studium Z chłopa Piast (O Panu Balcerze w Brazylii) jest dowodem na to, że autor nie boi się powracać do tematów, które mogłyby się wydawać wyczerpane, a także badać utwory, które przestały fascynować zarówno literaturoznawców, jak i zwykłych czytelników (bo kto dzisiaj czyta Pana Balcera?). Dysponując nowym materiałem, jakim są Listy emigrantów z Brazylii i Stanów Zjednoczonych stawia pod znakiem zapytania wiarygodność głównego informatora poetki - Józefa Balcerzaka. Listy weryfikują mit chłopa-Piasta-emigranta-bojownika stworzony przez Konopnicką w poemacie po to, by wynieść lud do godności narodu (s.131). Pan Balcer - zdaniem Budrewicza - jest zwieńczeniem wielu utworów poświęconych polskiemu ludowi, testamentem wiary i myśli poetki. Jego syntezą i skutkiem stanie się Rota.

Opublikowany w tomie referat Stanowisko Koszałka Opałka w dziejopisarstwie polskim przygotowany na sesję naukową w Suwałkach w stulecie wydania baśni Konopnickiej jest erudycyjną zabawą autora, wnikliwym studium o kronikopisarstwie polskim i historiografii pozytywistycznej. Przestrzeń baśni otwiera przed badaczem ogromne możliwości w tym zakresie, a stwierdzenie zbieżności historiografii neoromantycznej z poglądami Konopnickiej wydaje się być bardzo śmiałe.

Tom zamyka tekst: Konopnicka na lekcjach języka polskiego w roku szkolnym 1991/92, na pozór jakby naddany i nie pasujący do pozostałych szkiców. Ale przy bliższym wejrzeniu - w pełni umotywowany - przede wszystkim jako refleksja nad obecnością Konopnickiej w szkolnej polonistyce. Znawcę dorobku Konopnickiej niepokoi fakt, że jej twórczość, będąca - jak uważa m.in. Tadeusz Bujnicki - istotnym ogniwem między romantyzmem a modernizmem, jest tak mało obecna w podręcznikach szkolnych. A przecież jej utwory są niezwykle cennym materiałem do wykorzystania na lekcjach języka polskiego, i to na wszystkich etapach rozwoju ucznia.

Mimo różnych wątków obecnych w szkicach, jakie gromadzi tom Tadeusza Budrewicza, zestawienie prac nie jest tu przypadkowe. Autor przyjął słuszną zasadę, że różnorodność wcale nie musi oznaczać braku spójności, przeciwnie - jest to sposób na ukazanie bogatego obrazu możliwości badań nad Konopnicką. A to jest równoznaczne z rozbiciem wielu stereotypów, które zniechęcają do kontaktu z jej twórczością. W tym właśnie dostrzegam największy walor książki Budrewicza, który nie usiłuje nas za wszelką cenę przekonać, jak wielką pisarką była Konopnicka, ale poprzez bogactwo rozpatrywanych zagadnień pokazać, że Konopnicka broni się sama, a on jej tylko w tym pomaga.

Michał Zięba
Instytut Bibliotekoznawstwa
i Informacji Naukowej
Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Tadeusz Budrewicz, Konopnicka. Szkice historycznoliterackie, Prace Monograficzne nr 295, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2000, 177 s.

Kraków, styczeń 2001
Statystyka