Dyskusje 

Józef Kuźma

Francuski model habilitacji

W związku z toczącą się obecnie dyskusją na temat nowelizacji "Ustawy o tytule i stopniach naukowych" chciałbym poddać pod rozwagę, zarówno zwolenników jak i przeciwników habilitacji w Polsce, jako ewentualny wzór, aktualny system przewodów habilitacyjnych, który stosunkowo dobrze funkcjonuje we Francji. Sądzę, że mógłby on stanowić consensus pomiędzy dwoma skrajnymi stanowiskami, jakie zajmują nauczyciele akademiccy w naszym kraju.

Wiadomo, że wdrażany w Polsce model szkolnictwa podstawowego (6 lat), gimnazjalnego (3 lata) i licealnego (3 lata) w dużej mierze jest wzorowany na systemie francuskim. Wiadomo też, że obowiązujący w naszym kraju od 1990 r. system przewodów habilitacyjnych, a zwłaszcza powtórna weryfikacja decyzji rad wydziałów w sprawie przyznania stopnia naukowego doktora habilitowanego przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną, budzi wiele kontrowersji, zwłaszcza ze strony doktorów, którzy uważają ten system za zbyt skomplikowany, stresogenny i po prostu nieludzki.

Na podstawie rozmów przeprowadzonych podczas mojej wizyty na Uniwersytecie w Nicei dochodzę do wniosku, że w poszukiwaniu optymalnego systemu przewodów doktorskich, a w szczególności habilitacyjnych, warto również skorzystać z doświadczeń francuskich. Przyczyniłoby się to do uproszczenia naszych zbyt skomplikowanych procedur i zaoszczędzenia doktorom, którzy chcą bronić habilitacji, wielu niepotrzebnych emocji, jakie mają miejsce zwłaszcza w toku zatwierdzania przez CKK decyzji rad wydziałów o nadaniu stopnia doktora habilitowanego. Przyjęcie takiego lub podobnego rozwiązania przybliżyłoby ponadto nasz system awansów naukowych do systemu europejskiego.

Jak wygląda przebieg przewodu habilitacyjnego we Francji? Kandydat składa rozprawę habilitacyjną, którą może być opracowanie własnych badań na wybrany temat, synteza wyników własnych badań lub też wybrane własne publikacje. Do rozprawy należy dołączyć curicullum vitae. Rozprawę ocenia wstępnie dwóch recenzentów powołanych przez Radę Naukową. Otwarcie przewodu habilitacyjnego następuje na posiedzeniu Rady Naukowej własnej lub wybranej przez kandydata innej uczelni. Dla przeprowadzenia przewodu Rada Naukowa wyznacza 5-6 osobową komisję, składającą się z profesorów, uznanych specjalistów z danej dziedziny z różnych uczelni. Równocześnie Rada Naukowa powołuje 3 recenzentów, którzy dokonują oceny ostatniej wersji rozprawy habilitacyjnej oraz całego dorobku naukowego habilitanta. Oceniają też ilość i jakość publikacji. W zależności od tematu rozprawy, przeciętnie wymagane jest ok. 15 artykułów i 2-3 książki. Autoreferat (tezy) rozprawy habilitacyjnej Rada Naukowa przesyła do wszystkich uniwersytetów we Francji. Obrona rozprawy habilitacyjnej odbywa się przed ok. 6-osobową komisją i polega na przedstawieniu tez rozprawy, trzech recenzji oraz odpowiedzi na uwagi krytyczne, pytania recenzentów i głosy w dyskusji.

Komisja na posiedzeniu zamkniętym dokonuje oceny przewodu i w głosowaniu tajnym nadaje stopień naukowy doktora habilitowanego. Decyzja Komisji jest ostateczna. W praktyce nie zdarza się, aby Rada Naukowa zmieniła wyniki głosowania Komisji.

Narodowa Rada ds. Uniwersytetów nie ocenia poszczególnych habilitacji, a tylko zatwierdza kandydatów na stanowiska profesorów. We Francji bardzo trudno jest uzyskać stanowisko profesora. Mogą się o nie ubiegać tylko doktorzy habilitowani, którzy po zgłoszeniu się na listę kandydatów wygrają konkurs lokalny.

Józef Kuźma  

Kraków, styczeń 2001
Statystyka