Recenzje 

Halina Kosętka

Z historii księgozbiorów polskich XIX wieku

Domowy świat książek. Wybrane księgozbiory polskie w XIX wieku - to tytuł najnowszej książki Józefa Szockiego wydanej przez Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.

Józef Szocki

Autor należy do znanych bibliologów, którzy od lat z pasją podejmują badania nad księgozbiorami, zwłaszcza domowymi (prywatnymi), wybitnych przedstawicieli polskiej nauki i kultury. Ale też i zbiorami bibliotek, księgarń, prywatnych wypożyczalni. Pozwala to przybliżyć warsztat pracy i zainteresowania, zwłaszcza naukowe, właścicieli zbiorów. Ale nie tylko. Pozwala także przybliżyć epokę, w której żyli i tworzyli, dostarczyć cennych informacji na temat kultury książki w tamtym czasie i jej zasięgu terytorialnym.

Książka składa się z wprowadzenia Od autora i pięciu studiów. Autor rozpatruje księgozbiory, można rzec, z kilku punktów widzenia. Ukazuje źródła, z których korzystał, życie i działalność właściciela, strukturę formalną księgozbioru, zawartość treściową i charakterystykę oraz jego losy. Każde studium kończy się podsumowaniem, co w tego typu pracach jest cenne i przydatne.

Pierwsze studium poświęcone jest księgozbiorowi Józefa Szujskiego (1835-1883), wybitnego historyka pochodzącego z Tarnowa, profesora UJ, pisarza, tłumacza, działacza społeczno-politycznego. Księgozbiór ten - jak wynika z prezentacji - jest bogaty zarówno liczebnie, jak i tematycznie (z przewagą książek historycznych - co ma swoje uzasadnienie), wspaniale odzwierciedla zainteresowania Szujskiego, ukazuje jego bogaty, dobrze zorganizowany warsztat naukowy.

Następne studium informuje o zbiorach domowych galicyjskiego ziemianina, działacza politycznego, emigranta powstania listopadowego, Jana Kantego Podoleckiego (1800-1855). Znalazły się w nim ambitne pozycje nie tylko polskojęzyczne, ale i w języku łacińskim, francuskim, niemieckim, włoskim, również 17 rękopisów, zbiory graficzne i czasopisma. Można więc wnioskować, że Podolecki nie gromadził książek przypadkowych, ale przyświecał mu cel gromadzenia literatury profesjonalnej.

Trzecie studium dotyczy księgozbioru Józefa Przyborowskiego (1823-1896), filologa, historyka, językoznawcy, profesora Szkoły Głównej Warszawskiej prowadzącego kurs gramatyki języka polskiego i jednocześnie dyrektora Biblioteki Głównej, a później Biblioteki Ordynacji Zamoyskich. Autor obszernie charakteryzuje księgozbiór, na który składa się bogata literatura polska i obca wchodząca w skład kanonu lekturowego kolejnych okresów literackich, a także: historiografia, językoznawstwo, księgoznawstwo, prawo, filozofia, teologia i inne dziedziny wiedzy. Jest to ciekawy przykład warsztatu naukowego historyka literatury, którego można dzisiaj tylko pozazdrościć.

W dalszej części pracy autor ukazuje księgozbiory znakomitych w kulturze polskiej osobistości: Józefa Dobka Dzierzkowskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Ignacego Łosia i Stanisława Starży Wronowskiego.

Po zaprezentowaniu sylwetek właścicieli zbiorów autor przedstawia stan badań nad księgozbiorami i same księgozbiory, które są niezwykle cenne i bogate, dokonuje ich porównań i ukazuje ich losy. Różniły się one liczebnością, różnorodnością tematyczną, co wynikało przecież z intencji właścicieli, jakimi mogły być chęć mecenasowania kulturze narodowej lub wykorzystania ich jako warsztatu pracy.

Uważam, że jest to rzetelne, gruntowne opracowanie. Całość kończą nieco odmienne od poprzednich rozważania nad wykorzystaniem księgozbioru do zorganizowania czytelni dla polskiej ludności wiejskiej. Noszą one tytuł Czytelnia Polska w Wygnance Górnej - księgozbiór i trud organizacyjny Kornela Ujejskiego. Autor ukazuje jej działanie na tle przemian społeczno-politycznych na wsi galicyjskiej, co jest cenne dla ukazania rodzących się aspiracji oświatowych chłopów w tamtym okresie, przemian w oświacie ludowej i lepszego zrozumienia tych problemów. W tym kontekście Józef Szocki ukazuje Kornela Ujejskiego jako bibliotekarza i organizatora czytelni ludowej.

W omawianych przez autora księgozbiorach XIX-wiecznych uwidacznia się tendencja ich właścicieli do gromadzenia prac historycznych i literatury narodowej, co spowodowane było w znacznej mierze sytuacją społeczno-polityczną pozbawionej niepodległości Polski XIX wieku.

Książka była środkiem edukacji historycznej i patriotycznej dla Polaków z wszystkich trzech zaborów, nie pozwalającym zapomnieć o ojczyźnie i przyczyniającym się do krzewienia polskości.

Ciekawe byłoby zbadanie, w jakim stopniu omówione przez Szockiego księgozbiory są reprezentatywne dla zbiorów tego rodzaju w całej XIX-wiecznej Polsce. Myślę, że mógłby to być temat na następną pracę, zwłaszcza, że i autora nurtuje to pytanie.

Książka Józefa Szockiego jest wartościowa poznawczo i z pewnością przyda się bibliologom, księgarzom, bibliotekarzom i studentom bibliotekoznawstwa, nauczycielom i wszystkim tym, którym bliski jest "świat książek".

Halina Kosętka
Instytut Bibliotekoznawstwa
i Informacji Naukowej AP

Józef Szocki, Domowy świat książek. Wybrane krajobrazy polskie w XIX wieku, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2000, 168 s.

Kraków, styczeń 2001
Statystyka