Wśród przyjaciół 

Halina Turkiewicz

Wczoraj i dziś polonistyki Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie

Historia naszej polonistyki zaczyna się w 1951 r., kiedy to w Nowej Wilejce założono Instytut Nauczycielski, przygotowujący kadrę pedagogiczną dla szkół polskich na Litwie. To właśnie tutaj ukształtował się zespół nauczycieli akademickich, dzięki któremu w 1952 r. mogła powstać Katedra Języka Polskiego i Literatury, kierowana przez Annę Kaupuż. Ówcześni pracownicy katedry (Irena Kaszkarowa, Genadiusz Rakitski, Margarita Lemberg, Helena Gustin) byli absolwentami uniwersytetów w Moskwie i Leningradzie. W Instytucie Nauczycielskim rozpoczął też swoją wieloletnią kadencję dziekana, później - prodziekana Wydziału Polonistyki, historyk Włodzimierz Czeczot.

Na zdjęciu autorka artykułu
z prawej doc. Romuald Naruniec
 
Nowy etap działalności dydaktyczno-naukowej wymienionej placówki rozpoczął się w roku akademickim 1961/1962, kiedy to Wydział Polonistyki został przeniesiony do Instytutu Pedagogicznego w Wilnie (odpowiednik WSP). Funkcje dziekana pełnił nadal W. Czeczot, kierownikiem katedry został G. Rakitski, a jej skład osobowy uzupełniła pracująca do dzisiaj Maria Niedźwiecka. W 1969 roku dokonano kolejnej reorganizacji. Wydział Polonistyki, jako mniej liczebny, nazwano Oddziałem Języka Polskiego i Literatury i włączono do Wydziału Języków Obcych. Prodziekanem tego wydziału został W. Czeczot, który zapewniając polonistyce dość dużą, jak na owe czasy, autonomię, stał u jej steru aż do swojego odej-ścia na emeryturę w 1988 r. Jego następcami byli: w latach 1988-1989 - docent Katedry Filozofii Jan Ciechanowicz, a w latach 1989- -1994 st. wykł. Maria Niedźwiecka. Od roku 1995 funkcję tę pełni doc. Romuald Naruniec.

Zaszły też zmiany personalne w kierownictwie katedry. W latach 1983-1987 kierownikiem Katedry Języka Polskiego i Literatury była docent Anna Kaupuż, zaś w latach 1987- -1991 - st. wykł. Maria Niedźwiecka.

Ostatnia większa reorganizacja miała miejsce w 1991 roku. Oddział Języka Polskiego i Literatury włączono wówczas do Wydziału Języka Rosyjskiego i Literatury tworząc w ten sposób Wydział Slawistyki (dziekan - doc. Gintautas Kundrotas). Istnienie takiego wydziału uzasadniał dodatkowo fakt, że w tym samym roku powstała Katedra Białorutenistyki.

W takich ramach organizacyjnych polonistyka funkcjonuje do dzisiaj. Ponieważ w ostatnim dziesięcioleciu, dzięki większym możliwościom kontaktu z Polską, ożywiła się w znacznym stopniu działalność naukowa polonistów, katedrę przemianowano na Katedrę Filologii Polskiej. Jej pracą kieruje od 1991 roku niżej podpisana.

Aktywizacji w latach 90. działalności naukowej młodej generacji polonistów sprzyjało też to, że rozwijała się ona na przygotowanym niejako gruncie. Kierunek pracy naukowej wyznaczyła już pierwsza kierowniczka katedry doc. Anna Kaupuż (1924-1994), która badała polsko-litewsko-rosyjskie związki językowo-literackie i, jako pierwsza, w r. 1971 obroniła na Uniwersytecie Leningradzkim rozprawę doktorską Szkice do historii filologii słowiańskiej Uniwersytetu Wileńskiego na początku XIX w. (1803-1832).

Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie

Dzisiejsi pracownicy naukowi katedry (8 osób) to w ogromnej większości absolwenci rodzimej polonistyki. Swego rodzaju nestorem jest dla nas Maria Niedźwiecka, która od wielu lat prowadzi wykłady i ćwiczenia z literatury polskiego romantyzmu i pozytywizmu. Opublikowała niemało prac na tematy, które można sprowadzić do wspólnego mianownika Kraszewski i Litwa. Młodsze pokolenie pracowników, które zasiliło katedrę na przełomie lat 80-90., za przedmiot badań naukowych, podobnie jak ich starsi koledzy, obiera najczęściej problematykę związaną ze specyfiką regionu, tzn. Wileńszczyzny. Świadczą o tym tematy obronionych w latach 90. rozpraw doktorskich.

W 1994 r., na przykład, Romuald Naruniec obronił na Uniwersytecie Warszawskim pracę doktorską na temat Michał Baliński jako mecenas polsko-litewskich więzi kulturowych (promotorem był wybitny znawca romantyzmu prof. Z. Sudolski). Rok później ukazało się wydanie książkowe tej rozprawy. Przy okazji warto odnotować przełomowe, w pewnym sensie, znaczenie tego faktu, gdyż jest to pierwsza w naszej placówce rozprawa obroniona w Polsce.

Poza tym na Uniwersytecie Warszawskim zostały także obronione dwie prace z zakresu językoznawstwa. W 1996 r. jedna z naszych koleżanek, nb. absolwentka m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Barbara Dwilewicz obroniła przygotowaną pod kierunkiem prof. E. Smułkowej rozprawę Język mieszkańców wsi Bujwidze w rejonie wileńskim, zaś w 1999 roku Irena Masojć - rozprawę Regionalne cechy morfo-syntaktyczne polskiego języka literackiego na Wileńszczyźnie.

Mamy także doktorów wypromowanych przez inne uczelnie w Polsce. W 1997 r. na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu odbyła się obrona rozprawy doktorskiej Jana Sawickiego Michał Römer a problemy narodowościowe na ziemiach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego (promotor - prof. S. Kalembka). Wydanie książkowe tej rozprawy zainteresowało także odbiorców na Litwie, z myślą o których przygotowano litewski przekład książki.

W tym roku do grona doktorów katedry dołączyła Krystyna Syrnicka, która na Uniwersytecie Wrocławskim obroniła rozprawę Przestrzeń grzebalna jako tekst kultury. Polskie inskrypcje nagrobne na Litwie (promotor - prof. J. Kolbuszewski). Do obrony przygotowuje się także najmłodsza z nas, asystentka Henryka Sokołowska, intensywnie pracująca nad tematem O kompetencji komunikacyjnej i świadomości językowej uczniów szkół polskich na Litwie. Należałoby również podkreślić, że tego rodzaju prace powstają często jedynie dzięki prawdziwej pasji badawczej, dzięki bezinteresowności, wielkiej pracowitości, a nieraz i poświęceniu naukowców. Chodzi o to, że wykładowców uczelni obowiązują wysokie pensa, a to oznacza, że bardzo dużo czasu pochłania nam dydaktyka. Ponadto, wzorem naszych poprzedników, staramy się nie tracić więzi ze szkołą. Starsze wykładowczynie J. Kaszkarowa (1927-1990), M. Lemberg (1930-1993), M. Niedźwiecka w ciągu wielu lat były niezastąpionymi autorkami podręczników języka polskiego i literatury dla szkół polskich na Litwie. Kontynuujemy tę tradycję (z uszczerbkiem, co zrozumiałe, dla pracy naukowej). Trudno znaleźć w katedrze osoby, które nie miałyby do czynienia z pisaniem, recenzowaniem podręczników, przygotowywaniem antologii, programów, testów dla szkół polskich na Litwie. Dlatego też często stajemy przed dylematem: co ważniejsze? Liczba publikacji stricte naukowych podnosi, bez wątpienia, prestiż katedry, jednakże ten dorobek jest niekiedy traktowany przez nauczycieli jako "nauka dla nauki". Ich bardziej cieszy dobrze napisany podręcznik, poradnik metodyczny itp. W tej sytuacji staramy się często pogodzić kilka kierunków działań, przekształcając się w "siłaczki" i... "siłaczy".

Ponieważ zależy nam na stałym podnoszeniu zarówno poziomu dydaktyki, jak i badań naukowych, bardzo cenimy współpracę z uczelniami w Polsce. Cieszymy się niezmiernie, że do zawartych wcześniej umów o współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim, Wydziałem Humanistycznym UMK w Toruniu doszła ostatnio, głównie dzięki inicjatywie prof. Haliny Bursztyńskiej, podobna umowa z Wydziałem Humanistycznym Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Już dzisiaj przynosi ona konkretne wyniki. Korzystając z okazji chciałabym serdecznie podziękować tym zwłaszcza pracownikom Akademii Pedagogicznej, którzy, jak Zenon Uryga, Stanisław Burkot, Bogusław Gryszkiewicz, Marek Karwala, Stanisław Koziara, odwiedzili już naszą uczelnię dzieląc się swoją bogatą wiedzą ze studentami i pracownikami. Mamy nadzieję, że takich spotkań (oby obopólnie korzystnych!) będzie więcej.

Halina Turkiewicz  

Kraków, grudzień 2000
Statystyka