Recenzje 

Jacek Popiel

Metakrytyka teatralna

Kazimierz Gajda od wielu lat badający polską krytykę teatralną w swej nowej książce zajmuje się wypowiedziami o krytyce teatralnej opublikowanymi w latach 1918-1939. Tylko w wyjątkowych przypadkach autor Metakrytyki teatralnej 1918-1939 wykorzystuje uwagi o krytyce zawarte w recenzjach przedstawień i innych ogólnych wypowiedziach o teatrze. Szczegółowym opisom i analizom poddanych zostało ponad sto kilkadziesiąt tekstów. Efekty tej pracy autor omawia w sześciu rozdziałach.

Muszę na wstępie przyznać, że nie w pełni przekonuje mnie tytuł książki. Oczywiście badacz ma prawo oczekiwać, że nadając taki właśnie tytuł pracy przyczyni się do pełniejszego zadomowienia się w naszej tradycji terminu "metakrytyka teatralna". Polski czytelnik użyciem terminu "metakrytyka teatralna" w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego będzie na pewno zaskoczony. Z prostego powodu - dwudziestolecie nie stworzyło dostatecznych podstaw do zafunkcjonowania tej dziedziny w teatralogicznej refleksji. Kazimierz Gajda pisze w swej pracy:

"O żadnym z wymienionych autorów nie można powiedzieć, iżby zajmował się wyłącznie metakrytyką. Przeciwnie, stanowiła ona niejako uboczny produkt ich działalności - artystycznej, naukowej, publicystycznej. Stąd też niejednolita jest wartość poznawcza analizowanych świadectw, instytucjonalnie chyba niepewnych swej autonomii, jak krytyka w ogóle a konstrukt zwany metakrytyką w szczególności".

Oczywiście autor po lekturze ponad stu wypowiedzi stara się tę metakrytykę teatralną zrekonstruować, ale przyznam, że mniej nieufnie odnosiłbym się do książki zawierającej bardziej tradycyjny tytuł, np. "Świadomość krytycznoteatralna..." czy "Spór o krytykę teatralną w latach 1918-1939".

Wróćmy jednak do omówienia zawartości pracy. W pierwszym rozdziale autor ustala "siatkę haseł". Rozpoczyna od pytania generalnego: "Co to jest krytyka teatralna?" Omawia relacje istniejące pomiędzy krytykiem a recenzentem teatralnym, recenzją a felietonem, recenzją a sprawozdaniem. Oczywiście trudno oczekiwać, że po omówieniu terminów K. Gajda uporządkuje pola terminologiczne krytyki. Jest to niemożliwe. Każdy z badaczy tamtej epoki ma przekonanie, że "w okresie międzywojennym dość swobodnie żonglowano terminologią krytycznoteatralną".

Rozdział drugi pt. Wspólne miejsca przedstawia stosunek krytyki teatralnej do innych odmian krytyki artystycznej (m.in. krytyki literackiej), nauki (m.in. historii literatury) i sztuki. Kazimierz Gajda stwierdza, że "tekstów, które wprost lub pośrednio dotyczą wspólnych miejsc krytyki teatralnej i sztuki, ukazało się w latach 1920-1938 co najmniej ponad pięćdziesiąt, z czego prawie połowę stanowią publikacje Witkacego". Za najistotniejszy fragment tego rozdziału uważam uwagi poświęcone poglądom identyfikującym krytykę ze sztuką i omówieniu roli krytyki literackiej w krytyce teatralnej.

Z dużym zainteresowaniem przeczytałem trzeci rozdział pracy poświęcony bardzo ważnemu problemowi międzywojennego teatru - społecznym interakcjom krytyki teatralnej. Autor podjął w nim bardzo istotny dla tamtego okresu problem krytyki teatralnej. Omówienia metakrytycznych wypowiedzi to często znakomity wstęp do szerszych analiz stanu ówczesnej krytyki teatralnej. Ileż możliwości szerszego omówienia problemu daje rozdział pt. Społeczne interakcje.

W rozdziałach czwartym i piątym punkt ciężkości został przeniesiony z "okoliczności zewnętrznych" na czynniki "wewnętrzne". Te rozdziały to najciekawsza i najwartościowsza część pracy Gajdy. Autor przedstawia w nich wiele interesujących i ważnych informacji o świadomości międzywojennej krytyki teatralnej. Tutaj czytelnik znajduje najpełniejsze uzasadnienie sensowności zajęcia się metakrytyką teatralną. Cennym uzupełnieniem pracy jest starannie zgromadzona bibliografia różnorodnych tekstów międzywojennych krytyków i recenzentów, w których znalazły się wypowiedzi na temat krytyki teatralnej.

Reasumując: praca Kazimierza Gajdy to pierwsze opracowanie poświęcone omówieniu świadomości krytycznoteatralnej polskiej krytyki teatralnej lat 1918-1939. Autor w sposób rzetelny zgromadził materiał badawczy i z dużym znawstwem problemu przeanalizował najważniejsze wypowiedzi poświęcone metakrytyce teatralnej. Można oczywiście żałować, że biorąc za podstawę poglądy krytycznoteatralne recenzentów, felietonistów i sprawozdawców teatralnych nie napisał monograficznej książki o krytyce teatralnej dwudziestolecia międzywojennego. To bardzo potrzebna praca. Mam nadzieję, że Kazimierz Gajda jako badacz w tej chwili najpełniej znający krytykę teatralną lat 1918-1939 taką książkę w przyszłości napisze.

Jacek Popiel
Instytut Filologii Polskiej
Uniwersytetu Jagiellońskiego   

Kazimierz Gajda, Metakrytyka teatralna 1918-1939, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 1999, 175 s.

Kraków, grudzień 2000
Statystyka