Recenzje 

Bożena Nowak

Krośnieńskie rzemiosło
i handel w czasach Odrodzenia

Usytuowane przy szlakach handlowych Krosno, największy i najbardziej ludny ośrodek miejski ziemi sanockiej, najintensywniejszy rozkwit ekonomiczny przeżywało w XVI stuleciu i w pierwszych dziesięcioleciach wieku następnego. Dobrą jego passę przerwał pożar roku 1638 i następstwa wojen połowy stulecia. Etap pomyślnego rozwoju miasta był podstawowym argumentem za przyjęciem przez Franciszka Leśniaka ram chronologicznych dla badań, których wyniki zaprezentował w omawianej pracy.

Praca imponuje ilością szczegółowego materiału źródłowego zebranego w wyniku gruntownej, szeroko zakrojonej kwerendy. Autor wykorzystał bowiem nie tylko bogate archiwum miejskie. Spenetrował również księgi grodzkie i archiwalia kościelne, a także zbiory archiwów słowackich w Preszowie i Bardejowie.

Głównym celem badań było "określenie najważniejszych czynników decydujących o poziomie ekonomiki miasta, opierającej się głównie na produkcji i usługach rzemieślniczych oraz wymianie handlowej. By uzyskać pełny ich obraz autor poddał "opisowi (...) mieszkańców zasiedlających obszar w obrębie fortyfikacji miasta oraz przedmieszczan z Przedmieścia Niżnego i Wyżnego, a także ludność czasowo przebywającą w Krośnie, głównie w celach handlowych, przybywającą tutaj z różnych ziem Rzeczypospolitej i krajów ościennych" (s. 6). Skoncentrował się więc na rzemieślnikach i kupcach. Znalazło to odbicie w układzie prezentowanej pracy, która dzieli się wyraźnie na dwie części, tworzące jednak pełny obraz życia gospodarczego miasta i działalności uczestniczących w nim 1531 czynnych zawodowo w rzemiośle i handlu mieszkańców Krosna (tab. 1).

Część pierwsza poświęcona jest rzemieślnikom, którzy stanowili 89,3 % ogółu pracujących krośnian. Była to więc podstawowa grupa zawodowa w mieście, złożona z ludzi wykonujących 79 rzemiosł produkcyjnych i usługowych (tab. 1, 2). Wśród nich silny zespół tworzyli dwuzawodowcy, a byli nimi ci, którzy oprócz prowadzenia działalności wytwórczej trudnili się również handlem i to nie tylko wyrobami swych warsztatów, ale hurtowym innymi towarami, konkurując w tej dziedzinie z kupcami.

W strukturze krośnieńskich rzemiosł i ich cechów w badanym okresie zachodziły przekształcenia spowodowane zmianą warunków ich funkcjonowania. W ich efekcie niektóre z rzemiosł znikły z zawodowego krajobrazu miasta już w XVI wieku, inne ograniczyły poziom zatrudnienia, a jeszcze inne rozwinęły się liczbowo. Przyczyny tych zjawisk i okoliczności zmiany autor wyjaśnia przy okazji omawiania struktury i działalności cechów, w skład których owe rzemiosła wchodziły.

Około 72,4% ogółu krośnieńskich rzemieślników funkcjonowało w ramach 11 cechów, z których zaledwie kilka miało metrykę piętnastowieczną. Reszta, a była to zdecydowana większość, powstała dopiero w wieku XVI i były to przeważnie cechy zbiorowe, łączące niekiedy po kilka zawodów (tab. 4).

Z badań F. Leśniaka wynika, że wielu rzemieślników z Krosna, ponad 1/5 ogółu tej grupy zawodowej, pracowało poza krośnieńską organizacją cechową. Byli to ci, którzy nie należeli do cechów w ogóle, lub byli zrzeszeni w korporacjach innych miast.

Obraz funkcjonowania krośnieńskich rzemieślników uzupełniają informacje o liczebności rzemiosł i branż, organizacji cechów, kształcenia młodzieży, konfliktów między rzemiosłami dominującymi w skali cechu i miasta, zróżnicowania majątkowego wśród rzemieślników i rzemiosł, wreszcie źródeł zaopatrzenia w niezbędne do produkcji surowce i możliwości zbytu.

W drugiej części prezentowanej pracy, zatytułowanej "Kupcy", autor skoncentrował się na kolejnej pod względem wielkości grupie zawodowej krośnian. W badanym okresie liczyła ona 272 osoby (tab. 9), co stanowiło 6,8 % ogółu pracujących w tym mieście. Ze względu na rozległość kontaktów handlowych oraz asortyment i ilość towarów oferowanych w trakcie transakcji F. Leśniak podzielił kupców na trzy kategorie: hurtowników, kupców detalicznych i kramarzy działających osobiście na rynku lokalnym oraz przekupniów, domokrążców i drobnych kramarzy pracujących dorywczo (s. 216). Przynależność do danej kategorii zależna była od posiadanego przez nich majątku.

Do najbogatszych, lecz najmniej licznych należeli hurtownicy. Tworzyli oni grupę równą 1/5 ogółu trudniących się handlem. Na przeciwległym biegunie zarówno pod względem liczebności jak i wielkości posiadanego majątku znajdowali się kupcy należący do trzeciej kategorii.

Z badań F. Leśniaka wynika, że istniała współzależność między ich stanem posiadania a rozległością kontaktów handlowych. Hurtownicy, wyspecjalizowani na ogół w określonych asortymentach towarów prowadzili, decydujący w znacznej mierze o ekonomice Krosna, handle dalekosiężny, docierając do ośrodków wymiany położonych na obszarze Prus, Litwy, Rusi, Podola, Śląska.

Analiza kontaktów handlowych wskazuje, że najściślejsze więzi łączyły kupców krośnieńskich z miastami leżącymi w obrębie silnego gospodarczo regionu północno-wschodnich Węgier. Konsekwencją tej tendencji była wysoka pozycja Krosna wśród miast podkarpackich, gwarantująca mu rangę centrum w handlu winem węgierskim. Handel ten miał charakter głównie tranzytowy i stanowił najbardziej znaczący i dochodowy element ogólnej wymiany towarowej, w której uczestniczyli krośnieńscy kupcy (s. 140-167). On stanowił też podstawowy czynnik "stratyfikujący społeczność" kupiecką i na nim budowało miasto w przeważającym stopniu swą pomyślność ekonomiczną (s. 142).

Do kategorii mniej opłacalnych należał, również - w dużym stopniu tranzytowy - handel tekstyliami i rybami. Pozostałe towary, takie jak skóry i futra, metale i wyroby metalowe, a także zwierzęta domowe, m.in. konie i woły, odgrywały już mniejszą rolę zarówno w handlu tranzytowym jak i na silnym, posiadającym solidne zaplecze rynku lokalnym. Obie formy wymiany kupcy, również obcy, mogli realizować na krośnieńskich jarmarkach i targach.

W usprawnieniu działalności kupców hurtowników podstawową rolę odgrywali furmani (s. 218-223), których w mieście było stosunkowo wielu, skoro stanowili oni ok. 4 % ogółu pracujących w badanym okresie. Dopełnienie obrazu aktywności kupieckiej grupy zawodowej stanowią informacje dotyczące źródeł jej bogactwa i przyczyn ubożenia oraz roli kredytu handlowego w życiu mieszkańców miasta.

Całość przedstawionych w pracy wyników badań uzupełniają zestawienia dotyczące stratyfikacji rzemieślników i kupców i ich udziału we władzach miejskich (tab. 5 i 6). Wnioski autora podbudowują dane zawarte w 15 tabelach, wśród których szczególnie cennymi i interesującymi są tabele 10, 11 i 13 informujące w kolejności o obowiązujących na krośnieńskim rynku cenach wina węgierskiego, tkanin i innych towarów krajowych i zagranicznych.

Prezentowana praca dobrze ilustruje dynamikę życia gospodarczego Krosna, miasta leżącego na styku rynków regionalnych Krakowa i Lwowa. W badanym okresie złożyły się na nią oprócz korzystnej spuścizny epoki średniowiecza, głównie aktywność jego mieszkańców na rynku miejscowym i ich udział w wymianie towarowej z innymi ośrodkami handlu krajowego i zagranicznego. Praca Franciszka Leśniaka stanowi cenny wkład nie tylko do dziejów samego Krosna, ale i do gospodarczych dziejów Rzeczypospolitej okresu staropolskiego. Jest ważną pozycją polskiej historiografii miejskiej.

Bożena Nowak
Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej
w Lublinie  

Franciszek Leśniak, Rzemieślnicy i kupcy w Krośnie (XVI - pierwsza połowa XVII wieku), Wydawnictwo Naukowe AP, Prace Monograficzne nr 283, Kraków 1999, 324 s., 15 tab.

Kraków, grudzień 2000
Statystyka