Dydaktyka 

Robert Małoszowski

Teatr lalkowy - paradygmat dziecięcej wyobraźni

Przedstawione refleksje są wynikiem poszukiwania rozwiązań dydaktycznych w zakresie przedmiotu Podstawy plastyki i dotyczą eksperymentu, który przeprowadziłem ze studentkami III r. pedagogiki przedszkolnej i wychowawczej.

Próbowałem włączyć w strukturę przedmiotu nowy, istotny - jak mi się wydaje - w kształceniu zintegrowanym element - teatr lalkowy. Podstawy plastyki powinny być traktowane jako otwarta przestrzeń poszukiwań artystycznych. Możliwość czerpania inspiracji z doświadczeń artystów, przekształcanie i adaptacja ich niekonwencjonalnych dzieł i pomysłów powinny zachęcać do poszukiwań i eksperymentów w dziedzinie dydaktyki przedmiotu, a także pomagać przyszłemu nauczycielowi w kształtowaniu procesu dydaktycznego w taki sposób, by mógł on korespondować z rzeczywistością.

Sztuka dziecka jest żywym, otwartym terytorium. Rodzi się z potrzeby tworzenia. Wspomaganie tego procesu wymaga jednak od nauczyciela nieustannej gotowości do przebudowywania swojego warsztatu, łączenia wrażliwości estetycznej ze zdolnością do podejmowania eksperymentu pedagogicznego.

Pomysł zrealizowania spektaklu lalkowego dojrzewał we mnie od czasu, kiedy obejrzałem Podwójne życie Weroniki Krzysztofa Kieślowskiego. Szczególną rolę odegrała jedna ze scen, w której dzieci oglądały przedstawienie teatru lalkowego. Na ekranie pojawiły się ich twarze wyrażające silne emocje. Kieślowski opowiadając w swojej autobiografii o pracy nad filmem wspomina, że kiedy zobaczył przypadkiem w telewizji przedstawienie kukiełkowe, postanowił odnaleźć jego autora. Zaproponował mu rolę w Podwójnym życiu Weroniki. Twórca przedstawienia - Bruce Schwartz zerwał już jednak ze swym zawodem, bo nie mógł się z niego utrzymać. W pewnym sensie rola w filmie i kontakt z dziećmi nadały jego życiu nowy sens. Po realizacji filmu postanowił tworzyć tylko dla dzieci.

Kieślowski pisze: "Bał się, że dzieci go nie zrozumieją, że nikogo to już nie zainteresuje. Że dzieci interesują się tylko komputerami i lalkami Barbie. Nagle okazało się, że właśnie ta historia, romantyczna, delikatna, o pewnej tragedii jakiejś baletnicy, bardzo te dzieci wzruszyła. Niektóre z nich nawet płakały. Przepytywały go potem o najróżniejsze rzeczy techniczne i artystyczne. I opowiedziały co zrozumiały z tej historii, która jest całkiem niema".

Dlaczego reakcja dzieci była tak żywa? Czy dlatego, że teatr lalkowy jest materią sztuki najbardziej dla nich zrozumiałą i wszechstronnie oddziałującą? W przestrzeni teatru pojawia się baśń, która porusza uczucia. W zgodzie z prawami dziecięcej wyobraźni wszystko żyje, i wszystko ma znaczenie.

Ta historia obrazuje niezwykły potencjał emocjonalny i intelektualny dziecka, który wyzwala się poprzez odbiór sztuki. Ale jego siła bierze się z możliwości rozumienia i umiejętności tworzenia, które dziecko posiada. Zadaniem szkoły jest rozwijanie tych możliwości, zapobieganie ograniczeniom zdolności twórczych stanowiących naturalną potrzebę człowieka.

Od jakiegoś czasu trapią mnie wątpliwości, które dotyczą form prowadzenia zajęć plastycznych z dziećmi. Odnoszą się do plastyki w szkole, ale - co za tym idzie - również do przygotowania studentów pedagogiki przedszkolnej i szkolnej do prowadzenia zajęć o charakterze artystycznym. Obserwując twórczość dzieci na lekcjach w szkole widzę ogromny potencjał emocjonalny, którego nie mogą wyrazić. Z czasem ekspresja plastyczna uczniów słabnie i zmieniają się ich zainteresowania.

Uważam, że trzeba na nowo określić satysfakcjonujący ucznia cel tych zajęć. Dzisiaj w dobie multimediów problem nabiera szczególnego znaczenia. W sytuacji, kiedy wrażliwość i nawyki percepcyjne ucznia kształtują się pod wpływem różnych mediów, trzeba zaproponować mu takie środki wyrazu, które nie będą w konflikcie z nową wrażliwością. Stosowane do tej pory metody wyposażały ucznia w umiejętności i wiedzę w zakresie przedmiotów artystycznych, traktowanych odrębnie jako muzyka i plastyka.

Moim zdaniem w dziedzinie działań artystycznych nie wystarczy już namalowanie obrazu, narysowanie rysunku, zagranie lub zaśpiewanie utworu muzycznego. Należy podjąć próbę stworzenia nowych form aktywności twórczej, poprzez stawianie zadań, które łączyłyby w sobie różne sposoby wypowiedzi artystycznych.

Posługiwanie się nowymi (medialnymi) środkami ekspresji jest równie ważne jak wykorzystanie i przetwarzanie tradycyjnych rozwiązań i form kreacji. Nowe media są pomocne w pobudzaniu ekspresji i tworzeniu modelu wyobraźni. Pozwala on zobaczyć przyszłość. Jest niezbędny zarówno dla twórcy-nauczyciela jak i ucznia. Wyobraźnia jest jednak mechanizmem twórczym, który sięgając w przeszłość staje się syntezą pamięci zwróconej ku przyszłości. Odkrywając przyszłość należy poszukiwać odniesień do tradycji i archetypów kulturowych. W pewnym sensie kontakt z tym, co minione, pozwala nam odnaleźć wzór tego, co będzie.

Teatr lalkowy jest miejscem, gdzie pojawiają się archetypy uniwersalne.

Dobro - zło, piękno - brzydota, tworzą pary utrwalone wielowiekowymi doświadczeniami. Naturalna skłonność dziecka do zabawy, umiejętność odgrywania ról oraz identyfikacja z postaciami są doskonałą okazją do rozwijania ekspresji. Pozwalają na wyrażenie emocji za pomocą dzieła artystycznego.

Samodzielne dokonania ucznia wspierane są nabywaną w trakcie przedsięwzięcia wiedzą. Pojawia się planowe działanie, rozwija się kompetencja techniczna, wymuszona przez konieczność projektowania, zapoznania z technologią scenografii. Doskonalą się techniki plastyczne, dzięki którym zamanifestować się mogą indywidualne wizje łączące się we wspólny wytwór.

Nie bez znaczenia jest rodząca się w tym akcie twórczym umiejętność współdziałania w grupie, kształtująca postawy mediacyjne i zdolność do osiągania kompromisu. Wspólny wytwór jest bowiem adaptacją indywidualnych pomysłów.

W kręgu inspiracji mieszczą się dzieła z różnych środowisk kulturowych: sztuki ludowej, stylów narodowych i regionalnych, ale także formy, techniki i artystyczne przekazy językowe (baśnie podania i legendy), plastyczne (style, motywy, ornamenty), wreszcie elementy samego teatru - lalki, maski, techniki teatralne.

Przykładem inspiracji może być japoński teatr burnaku. Jego lalki, ich oryginalna forma i konstrukcja, ale przede wszystkim sama idea tego teatru. Poszukiwania w przestrzeni kultur regionalnych i narodowych mogą stać się podstawą budowania strategii edukacyjnej, tworząc z niej uniwersalne terytorium poznania i edukacji. Pozwalają sięgać w przeszłość po to, by tworzyć i budować nowe rozwiązania, kształtować nową tradycję. Poprzez wytwór artystyczny dziecka działania te mogą stać się silnym motywem integracji kultur. Przyczynić się do wypracowania strategii ich wzajemnych pozytywnych oddziaływań, tak potrzebnych w dobie powszechnych konfliktów i globalnej integracji.

W działaniach kreacyjnych w nauczaniu początkowym jako podstawową metodę winno stosować się zabawy twórcze ze względu na emocjonalny odbiór zjawisk przez dzieci. Plastyczne, muzyczne i techniczne działania uczniów są przejawem indywidualnej percepcji i próbą konstruowania własnych metod i rozwiązań problemu. Powstaje więc oryginalne dzieło ucznia, element pracy wykonanej przez kilkoro uczniów oraz wspólny wytwór.

Działalność kreacyjna realizuje się poprzez:
  - opowiadanie i pisanie baśni na podstawie legend, podań i wierzeń ludowych różnych grup etnicznych i narodów, ale także własnych wyobrażeń i pomysłów;
  - budowanie scenariusza z podziałem na role, charakteryzowanie postaci;
  - planowanie i projektowanie scen i scenografii jako wizji plastycznej (przestrzeń - pejzaż, wnętrze), jako przestrzeni scenicznej z jej aspektem technicznym (wymiana dekoracji, światło, przestrzeń i ruch), w tym lalek, ich charakterystycznych cech oraz ubioru;
  - grę aktorską i animacje (ruch sceniczny, artykulacja, deklamacja);
  - twórczość muzyczną (muzyka, śpiew, tworzenie podkładu dźwiękowego, ruch przy muzyce);
  - reżyserię - planowe aranżowania zadań i kierowanie przedstawieniem jako zespołową formą wyrażania się dzieci w dziedzinie artystycznej;
  - działania medialne - dokumentację za pomocą sprzętu audio-wideo, sprzętu komputerowego.

W tej dziedzinie twórczości niezmiernie ważna jest inkubacja i realizacja indywidualnego pomysłu oraz jego adaptacja w grupowym działaniu. Organizacja sytuacji dydaktycznych pozwala na kształtowanie w stosunkach pomiędzy uczniami pozytywnych postaw przez konieczność osiągnięcia wspólnego celu. Wykorzystane są jednak indywidualne zainteresowania i zdolności. Każdy z uczniów może osiągnąć indywidualny sukces we wspólnym działaniu.

Ta forma zajęć artystycznych pozwala nauczycielowi na stworzenie strategii oceny uzdolnień i kompetencji poszczególnych uczniów ze względu na typy i rodzaje zachowań twórczych. Umożliwia znalezienie dla ucznia miejsca w odpowiadających jego uzdolnieniom i zainteresowaniom rodzajach twórczości - technicznej, technologicznej, plastycznej, malarskiej, modelarskiej, rzeźbiarskiej, literackiej, poetyckiej, reżyserii oraz działalności medialnej i reklamowej. Z punktu widzenia wdrażającego projekt pedagoga taki model jest punktem wyjścia do tworzenia strategii pedagogicznej w kręgu przedmiotu sztuka. Stwarza możliwość wszechstronnego rozwijania zainteresowań uczniów.

Model ten może być sprawdzianem twórczości indywidualnej i ujawniać uczniów szczególnie uzdolnionych w danej dziedzinie. Pozwala na podjęcie przez ucznia indywidualnej decyzji o wyborze działań twórczych doskonalących jego umiejętności. Zdarza się bowiem i tak, że dzieci uzdolnione artystycznie nie mają możliwości rozwoju w edukacji szkolnej. Aby rozwijać swe zainteresowania, muszą uczestniczyć w zajęciach kół zainteresowań, prywatnych lekcjach odbywających się poza szkołą. Nieprzygotowany pedagog przyjmuje czasami wobec nich postawę kontestującą, która hamuje ich rozwój.

Teatr lalkowy jako forma działań artystycznych okazuje się skutecznym narzędziem pozwalającym integrować treści programowe zawarte w kręgach tematycznych. Kompetencje ucznia są wynikiem intelektualnych i emocjonalnych doświadczeń, co dodatkowo usprawnia procesy edukacyjne. Odnoszą się one, co oczywiste, także do treści kształcenia w dziedzinie działań artystycznych, z których najistotniejsze dotyczą działalności plastycznej uczniów w różnych materiałach, technikach i formach, poszukiwań w sferze kultury z wykorzystaniem tradycji regionalnych, umiejętnego posługiwania się środkami komunikacji (język przestrzeni, koloru, ciała) oraz środkami wyrazu plastycznego, doskonalenia ekspresji i autoekspresji, rozumienia, akceptacji i tolerancji dla innych wypowiedzi artystycznych; kształtowania otoczenia i form użytkowych.

Realizacja projektu stwarza możliwość uzyskania następujących kompetencji ucznia:
- twórczego rozwiązywania problemów;
- skutecznego porozumiewania się w różnych sytuacjach;
- prezentacji własnego punktu widzenia i uwzględniania poglądów innych ludzi;
- poprawnego posługiwania się językiem ojczystym;
- przygotowania do publicznych wystąpień;
- efektywnego współdziałania w zespole i pracy w grupie;
- budowania więzi międzyludzkich, podejmowania indywidualnych i grupowych decyzji;
- skutecznego zachowania się stosownie do obowiązujących norm;
- poszukiwania, porządkowania i wykorzystania informacji z różnych źródeł, oraz efektywnego posługiwania się technologią informacyjną;
- rozwijania sprawności umysłowych i osobistych zainteresowań;
- przyswajania metod i technik negocjacyjnych, rozwiązywania konfliktów i problemów społecznych we własnych środowiskach;
- kształtowania umiejętności nawiązywania i utrzymywania poprawnych kontaktów z innymi dziećmi, dorosłymi, z niepełnosprawnymi, ludźmi innej narodowości, rasy itp.

Realizacja tego projektu daje możliwości ujawnienia różnych rodzajów ekspresji i indywidualnych postaw twórczych we wspólnym przedsięwzięciu. Rodzący się spektakl staje się wycinkiem rzeczywistości poprzez wypełnienie go emocją, pracą, mediacjami, także konfliktami i niepowodzeniami. Równie ważne jak gotowe przedstawienie stają się przygotowania do niego, wielowątkowy proces tworzenia. Lecz najważniejsze jest to, co dzieje się w chwili wystawienia spektaklu. Przez pokazanie go innym klasom, kolegom, innym dzieciom, spełnia się niezwykle istotna cecha wytworu artystycznego dziecka. Jest on stworzony dla odbiorcy, dla kogoś. Przekazuje komunikat i emocje. To dziecięce przesłanie i skala jego spontaniczności mogą stać się zalążkiem empatii i porozumienia z drugim człowiekiem. Stają się także źródłem oczekiwanej przez dzieci oceny odbiorcy, która dokonuje się w innych niż lekcja realiach.

Całość przedsięwzięcia wieńczy ocena pedagoga. Dotyczy wszystkich elementów realizowanego dzieła, ale jest ukierunkowana na ucznia i nabyte przez niego umiejętności. Jest w pełni ewaluacyjna, prognozuje jego intelektualny i emocjonalny rozwój. Równie ważna jest także samoocena wdrażającego projekt, kształtowana przez opinię uczniów na temat jego przydatności. Pozwala nauczycielowi doskonalić się podczas obserwacji dokonań uczniów.

Na koniec refleksja:
W przedsięwzięciu tym chodzi nie tylko o dopracowanie się strategii pedagogicznej, ale także o ujawnienie paradygmatu wyobraźni, który dziecięce marzenia zamienia w skarbnicę doświadczeń. Pierwsze zachwyty i odkrycia są źródłem późniejszych dokonań ucznia i mogą, powinny wydarzać się w szkole...

Robert Małoszowski
Fotografie autora  

Kraków, grudzień 2000
Statystyka