Recenzje 

Maria Kielar-Turska

O stymulowaniu aktywności poznawczej dzieci

Niewiele jest rozpraw, które wiążą osiągnięcia pedagogiki w zakresie form pracy z dzieckiem z osiągnięciami psychologii rozwojowej oraz ukazują rolę oddziaływań edukacyjnych w rozwoju dziecka. Taki właśnie charakter ma rozprawa Bożeny Muchackiej. Na uwagę zasługuje podjęcie istotnego dla praktyki pedagogicznej problemu stymulowania rozwoju jako procesu stwarzania możliwości maksymalnego rozwoju dla każdego dziecka. Problem ten rozważa autorka na tle aktualnej literatury pedagogicznej i psychologicznej.

Układ treści jest tu logiczny i przejrzysty; typowy dla opracowań o charakterze empirycznym. Zachowane zostały również właściwe proporcje poszczególnych części pracy. Autorka rozpoczyna od rozważań nad aktywnością poznawczą dziecka, następnie przechodzi do rezultatu tej aktywności, jakim jest wiedza o świecie, by na tym tle rozwinąć własną koncepcję poszukiwań badawczych dotyczących stymulowania jego aktywności poznawczej.

Rozważania autorki opierają się na bogatych studiach obejmujących ponad 150 prac w języku polskim, angielskim i rosyjskim. Przedstawiając problem aktywności jako ważnego czynnika rozwoju, autorka przywołuje wiele definicji aktywności z ostatniego ćwierćwiecza skłaniając tym samym czytelnika do rozważenia na nowo znaczenia tego używanego często potocznie słowa. Dalszy wywód prezentuje koncepcje ukazujące aktywność jako czynnik rozwoju. Dobrze, że autorka zwróciła uwagę na koncepcję Jeana Piageta, choć skrótowość jej ujęcia prowadzi do uproszczeń i w konsekwencji może powodować niewłaściwe odczytanie poglądów tego autora na aktywność i czynniki rozwoju. Bardzo pozytywnie oceniam nawiązanie w rozważaniach nad aktywnością do prac psychologicznych oraz odwoływanie się do aktualnej literatury i żywo rozwijającego się nurtu psychologii poznawczej. Szkoda jednak, że autorka nie włącza się w dyskusję nad przywoływanymi poglądami, a jedynie je referuje. Z drugiej jednak strony ostrożność ta wydaje się zrozumiała w przypadku osoby prezentującej inną niż psychologia dziedzinę wiedzy, a mianowicie pedagogikę. Bożena Muchacka omawia systematycznie formy aktywności poznawczej dziecka, a na zakończenie rozważań o charakterze ogólnym ukazuje kierunki (prawidłowości) rozwoju jego aktywności odwołując się do prac psychologicznych.

Autorka skupia się na charakterystyce aktywności poznawczej dziecka: omawia problem potrzeb poznawczych, aktywności eksploracyjnej, pytań, zabawy, rozwiązywania problemów. Zwraca uwagę na rolę zabaw charakterystycznych dla współczesnego dziecka, a mianowicie zabaw receptywnych, takich jak oglądanie TV, filmów, czytanie książek, słuchanie muzyki, gry komputerowe. Zaletą niniejszej rozprawy jest ukazanie zakresu problematyki aktywności poznawczej dziecka, a także wskazanie na rezultaty tej aktywności w postaci tworzenia się reprezentacji poznawczej. W toku rozważań autorka zbliża się do ukazania potrzeby stymulowania aktywności poznawczej jako sposobu kształtowania reprezentacji umysłowej. Ideę tę uważam za wartościową i wartą upowszechniania w pedagogice.

Ważną i interesującą część pracy stanowią rozważania zmierzające do wyjaśnienia procesu stymulowania rozwoju. Termin ten jest często stosowany w pedagogice, choć rzadko bywa wyjaśniany. W kontekście tego procesu stymulowania autorka omawia cechy programów kształcenia i wychowania oraz metody stosowane przez nauczycieli w pracy z dzieckiem. Ta część rozważań została bardzo dobrze przygotowana. Autorka wskazuje nie tylko na rozważania teoretyczne, ale i na aktualne prace empiryczne w tym zakresie.

W rozdziale II Bożena Muchacka przedstawia rozważania na temat wiedzy dziecka o świecie jako rezultatu jego aktywności poznawczej. Także i ten rozdział wskazuje na dobrą orientację autorki w literaturze przedmiotu, zwłaszcza psychologicznej. Przywołując koncepcje psychologiczne Bożena Muchacka próbuje pokazać tworzenie się reprezentacji poznawczej. Charakteryzując wiedzę dziecka o zjawiskach przyrody nieożywionej słusznie wskazuje na cechy dziecięcej wiedzy, a nie na jej treść (zawartość).

Metodologiczny opis własnych badań został przygotowany poprawnie. Autorka jasno formułuje problem badania: modyfikowanie stanu i struktury wiedzy dzieci sześcioletnich pod wpływem oddziaływań edukacyjnych. Opisuje procedurę badania; charakteryzuje badaną grupę. Wskazuje na kierunki analizy statystycznej zebranego materiału.

Bożena Muchacka przeprowadziła w dziesięciu oddziałach dzieci sześcioletnich trójfazowy eksperyment pedagogiczny. Faza konstatująca służyła diagnozie wiedzy dziecka o wybranych 10 zjawiskach przyrody nieożywionej (wiatr, deszcz, tęcza i in.). Rozmowy z dziećmi miały indywidualny charakter i były prowadzone zgodnie z opracowanym stałym schematem rozmowy, ujmującym podstawowe kategorie wiedzy o zjawiskach. W fazie eksperymentalnej prowadzono z dziećmi zajęcia według opracowanej stałej procedury (przykłady konspektów tych zajęć przedstawiono w aneksie pracy). Należy zaznaczyć, iż nie wszystkie dzieci uczestniczyły w zajęciach dotyczących samych zjawisk. Szkoda, że ten fragment opisu procedury został przedstawiony w części prezentującej wyniki. Faza kontrolna eksperymentu służyła powtórnemu badaniu stanu i struktury wiedzy dzieci o tych samych zjawiskach, a także o zjawisku wymyślonym przez eksperymentatora i określonym sztucznym słowem. To ostatnie zadanie służyło stwierdzeniu transferu w zakresie struktury wiedzy pod wpływem prowadzonych zajęć. Warto zaznaczyć, iż badania zmierzające do oceny skuteczności oddziaływań edukacyjnych prowadzone są rzadko, choć dostarczają istotnych dla pedagogiki danych. Praca Bożeny Muchackiej podejmuje i właściwie rozwiązuje ten ważny i trudny badawczo problem.

Około 60% tekstu stanowi prezentacja wyników przeprowadzonych badań. Autorka najpierw przedstawia efekty analiz jakościowych, a następnie systematycznych. Wyniki analiz jakościowych zostały przedstawione systematycznie; poszczególne podrozdziały obrazują kategorie strukturalne wiedzy zastosowane w opisywaniu poznawczej reprezentacji. Każdy opis zawiera zestawienie liczbowe lub/i diagram, komentarz wraz z cytatami dziecięcych wypowiedzi. Dla przejrzystości wywodu autorka kończy każdą część opisowej analizy wnioskami. Prezentowane wyniki pokazują zmiany w strukturze dziecięcej wiedzy pod wpływem poprawnych zajęć. Ważną i ciekawą część analiz stanowią dane dotyczące transferu struktury wiedzy prezentowanej na zajęciach z dziećmi.

Podobnie systematycznie zostały przedstawione wyniki statystycznych analiz. Dane statystyczne zostały opatrzone bardzo dobrze opracowanym komentarzem. Badania wykazały równoważność wyników początkowych grup dzieci uczestniczących i nie uczestniczących w badaniach. Fakt ten pozwala przyjąć, iż istotne różnice, jakie zarysowały się między tymi grupami w badaniu końcowym, spowodowane są uczestniczeniem jednej z grup w zajęciach stymulujących. O wpływie prowadzonych zajęć na zawartość i strukturę wiedzy dzieci świadczą również różnice między wynikami badań początkowych i końcowych. Analiza statystyczna potwierdziła również pozytywny wpływ strukturowania wiedzy podczas zajęć na ujmowanie nowego zjawiska określonego przez nieznaną dziecku nazwę.

Pracę zamyka podsumowanie i wnioski dla praktyki pedagogicznej. Autorka zaznacza, iż pozytywny wpływ zajęć stymulujących widzieć należy nie tyle w zwiększeniu się ilości informacji, ile w nabyciu umiejętności ich strukturowania oraz przedstawiania w różnej formie (graficznej i werbalnej). Przeprowadzony eksperyment pokazuje również, jak ważną rolę odgrywa kontakt z dorosłym dysponującym gotowymi narzędziami i procedurami zdobywania i porządkowania wiedzy o świecie. Stwierdzono także wpływ oddziaływań edukacyjnych na tworzenie się metakategorii odpowiedzialnych za całokształt wiedzy dziecka o świecie (na podstawie ustalania przez dzieci informacji o nieznanym zjawisku określonym przez sztuczną nazwę). Otrzymane rezultaty autorka ujmuje w świetle teorii L. S. Wygotskiego oraz psychologii poznawczej.

Uważam, że rozprawa Bożeny Muchackiej przynosi istotne dla pedagogiki przedszkolnej materiały: z jednej strony wzbogaca wiedzę o aktywności poznawczej dziecka i jej rezultatach w formie reprezentacji poznawczej oraz o możliwościach modyfikowania tej reprezentacji poprzez oddziaływania edukacyjne; z drugiej zaś strony zawiera propozycje pracy z dzieckiem sześcioletnim w formie zarysowania ogólnej strategii oraz przykładów konkretnych zajęć. Praca będzie przydatna studentom pedagogiki oraz nauczycielom wychowania przedszkolnego i nauczania początkowego.

Maria Kielar-Turska
Instytut Psychologii
Uniwersytetu Jagiellońskiego   

Bożena Muchacka, Stymulowanie aktywnościpoznawczej dzieci w przedszkolu, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 1999, 176 s.

Kraków, grudzień 2000
Statystyka