Wychowanie 

Marian Śnieżyński

O autorytecie nauczyciela
akademickiego

Młodzież akademicka poszukuje autorytetów naukowych i moralnych. Pisząc o wyznacznikach autorytetu nauczyciela akademickiego konieczne staje się zaprezentowanie opinii zarówno studentów, jak i poglądów ludzi nauki. Do smutnych refleksji skłaniają wypowiedzi studentów:
"Bardzo trudno jest mówić o nauczycielu akademickim, gdyż obecnie jego kontakt ze studentami ogranicza się tylko do zajęć, stosunek między tymi osobami jest praktycznie żaden".
"Bardzo rzadko spotyka się dzisiaj nauczycieli akademickich, którzy by oddziaływali swoją osobowością na nas. Należałoby zastanowić się, dlaczego tak się dzieje, czym spowodowane jest to zjawisko".
"W obecnych czasach, w których dominuje przekonanie o relatywizacji wszelkich wartości, trudno jest mówić o autorytecie, zwłaszcza gdy dotyczy to osoby nauczyciela. Zbyt wiele słyszy się o problemach, niedomaganiach i bolączkach polskiej szkoły".

Autorytet, czyli uznanie i szacunek mają więc uczeni ze względu na swoje osiągnięcia i zasługi uważani za luminarzy wiedzy i mistrzów pracy naukowej. Autorytetem naukowym zostaje ten, kto legitymuje się walorami pozwalającymi widzieć w nim znawcę, sędziego, twórcę i nauczyciela wiedzy naukowej, zostaje osoba, którą świat ludzi nauki uznaje za wzór, od której trzeba się uczyć, której twórczość winna być brana pod uwagę. Janusz Goćkowski, autor pracy Autorytety świata uczonych, słusznie twierdzi, iż autorytet spełnia zawsze i wszędzie, choć w rozmaity sposób, funkcję ośrodka miarodajności, który ludziom jest nieodzowny dla zaspokojenia potrzeby ładu. Tak jak nie ma szkoły bez nauczycieli, cechu bez mistrzów, tak nie może być nauki bez autorytetów.

W opinii pracowników nauki1 wyznacznikami autorytetu są następujące cechy, czynniki i właściwości:
 - rozległa wiedza i szerokie horyzonty umysłowe,
 - wytyczanie nowych dróg w myśleniu i działaniu,
 - odpowiednio duży dorobek naukowy,
 - poważne osiągnięcia w tworzeniu wiedzy naukowej,
 - umiejętność inspirowania innych do podejmowania badań naukowych,
 - doskonała znajomość warsztatu naukowego,
 - mistrzostwo w organizowaniu działalności naukowej,
 - uczciwość i rzetelność naukowa.

Do wymienionej listy należy jeszcze dodać elementy składowe autorytetu wymieniane przez studentów: gruntowną wiedzę merytoryczną, umiejętności metodyczne i właściwości osobowościowe.

Autorytet wiedzy

Nie ma większych szans na zdobycie autorytetu nauczyciel, którego wiedza ogranicza się do treści zawartych w podręcznikach akademickich. Nie zdobędzie autorytetu nauczyciel powielający co roku te same wiadomości, bez uwzględnienia aktualnego rozwoju nauki w swojej dyscyplinie. Oto jedna z typowych wypowiedzi:
"Ważne jest, aby nauczyciel akademicki legitymował się doskonałą wiedzą szczególnie w zakresie przedmiotu, którym się zajmuje, dlatego, że wszelkie niedociągnięcia z jego strony bywają szybko wychwytywane przez studentów i mogą skutecznie zachwiać jego autorytetem".
Wiedza nauczyciela akademickiego musi pochodzić z wielu źródeł, a nie tylko z podstawowego podręcznika akademickiego, musi być nieustannie aktualizowana i uzupełniana najnowszymi osiągnięciami. Nauczyciel o gruntownej wiedzy potrafi każdy wysunięty przez studentów problem rozwiązać, udzielić wyczerpującej odpowiedzi, nie powinno go zaskoczyć żadne pytanie. Student nigdy nie traktuje poważnie wykładowcy, który zna powierzchownie wykładany przedmiot, gubiącego się w swoich wypowiedziach. Gruntowna wiedza, to znajomość nie tylko fundamentalnych zagadnień, ale i różnych szczegółów, niuansów oraz "detali". To wiedza głęboko zrozumiana, uporządkowana i utrwalona. Ci, którzy ją posiadają, potrafią zaciekawić każdym tematem, nie boją się stawianych przez młodzież pytań, "błyszczą" znajomością przedmiotu, są konkretni i rzeczowi, łatwo i swobodnie poruszają się w swojej dziedzinie, wykazując przy tym duże zaangażowanie emocjonalne.

Autorytet umiejętności przekazu wiedzy

Pracownik naukowy prowadzący zajęcia powinien mieć kompetencje metodyczne, używać zrozumiałej terminologii, wprowadzać liczne przykłady, pobudzać do dyskusji, stosować urozmaicone metody, wzbogacane odpowiednimi środkami dydaktycznymi (w tym także technicznymi). Wykład musi mieć zwartą i spójną logicznie budowę, winien być prowadzony w odpowiednim tempie, z zastosowaniem takich właściwości językowych, jak prawidłowe akcentowanie, modulacja głosu, intonacja, wyraźne wymawianie poszczególnych wyrazów. Dążenie do nawiązania kontaktu ze słuchaczami - zarówno wzrokowego, jak i psychicznego - reagowanie na bieżącą sytuację w sali - są to właściwości dobrego wykładowcy. Studenci mówią:

"Można czasem spotkać pracowników naukowych, którzy czytają swoje wykłady z kartek, nie próbując nawet rozwinąć tego, co wcześniej napisali. Odczytanie wykładu kojarzy mi się prawie zawsze z niewiedzą lub lenistwem danego wykładowcy, co automatycznie wpływa na obniżenie jego autorytetu".

"Uważam, iż jednym z elementów składowych autorytetu pracownika naukowego jest umiejętność pokazania wiedzy w taki sposób, by trafiła ona do odbiorcy. Wykładowca nie powinien trzymać się ściśle podręcznika, w dodatku dyktować go, ale wygłaszane treści winien wzbogacać swoim własnym dorobkiem naukowym".

"Nauczyciel akademicki powinien prowadzić zajęcia tak, by studenci byli nim zainteresowani. Ćwiczenia należy prowadzić metodą dyskusji, a nie schematycznie odpytywać z tego, co było do przygotowania".

Autorytet cech osobowościowych

Zawód nauczyciela należy do tych nielicznych profesji, w których obok wiedzy merytoryczno--metodycznej równie ważna jest prawość charakteru, a więc odwaga w prezentowaniu swojego zdania niezależnie od okoliczności, zgodność głoszonych poglądów z osobistą praktyką życiową. Nauczyciel spełniający te oczekiwania jest wiarygodny oraz życzliwy, wymaga dużo od siebie i od innych. Musi być człowiekiem taktownym, nie ulegającym koniunkturom, mającym odwagę wystąpić w obronie pokrzywdzonego, reagującym na przejawy zła i niesprawiedliwości. Tę prawość charakteru kształtują szczerość, uczciwość i lojalność, tolerancja, odwaga w prezentowaniu własnych poglądów i konsekwencja. Dla ilustracji przytoczę znów jedną z typowych wypowiedzi:
"Uważam, że w obecnych czasach, gdy ludzie są tak skryci i dalecy od siebie, ważną jest również taka cecha, którą osobiście bardzo sobie cenię, tj. szczerość".
A zatem nauczyciel szczery i uczciwy winien mówić to, co myśli. Nie wolno mu przywłaszczać sobie cudzych teorii naukowych czy wyników badań. Obdarzony tymi cechami, nie może przemilczać i zamazywać spraw niewygodnych czy drażliwych, budzi to bowiem nieufność. Ma również obowiązek przyznać się do ewentualnych błędów czy potknięć, głosząc prawdę bez względu na skutki. Nie wolno mu tolerować obłudy i zakłamania, obowiązuje go jednakowe postępowanie wobec wszystkich. W sposób taktowny odnosi się do innych.

Kolejnym czynnikiem budującym autorytet jest poszanowanie poglądów innych osób. Występowanie tej właściwości studenci tłumaczą następująco:
"Obowiązkiem nauczyciela akademickiego jest wykazywanie tolerancji w odbiorze i ocenie poglądów innych osób".
"Powinien jednakowo traktować ludzi o odmiennych zdaniach, nie wolno mu wykorzystywać ujawnionych różnic w poglądach do celów dyskryminacyjnych. Niedopuszczalna jest też sytuacja, w której wyśmiewałby się z przekonań i poglądów innych".

Nauczyciel akademicki nie może narzucać studentom swojego zdania lub punktu widzenia, szczególnie w kwestiach światopoglądowych czy politycznych. To, że ktoś ma inne zdanie, nie znaczy wcale, że ma być za to tępiony. Nie do przyjęcia jest postawa zacietrzewienia oraz lansowania tylko i wyłącznie swojego zdania czy poglądu. Źle jest, jeśli wykładowca odnosi się do poglądów odmiennych z lekceważeniem i ironią. A oto kolejna wypowiedź jednego ze studentów:
"Nauczyciel akademicki, poza wymienionymi cechami świadczącymi o jego autorytecie, powinien także być człowiekiem tolerancyjnym, aby każdy mógł swobodnie się rozwijać, bez żadnych presji. Nie powinien w żaden sposób forsować swoich poglądów, gdyż narzucanie czegokolwiek rodzi bunt".

Nauczyciel akademicki powinien też postępować zgodnie ze swoimi przekonaniami, przejawiać odpowiedzialność za to, co robi, nie może więc działać na dwa fronty, być człowiekiem chwiejnym. Powinien zawsze zachować twarz, mieć swoją godność niezależnie od ewentualnych konsekwencji. Jeśli studenci odkryją, że nauczyciel postępuje inaczej niż mówi, zostaje automatycznie "przekreślony" i nie ma co nawet marzyć o autorytecie, jest po prostu lekceważony. W moim przekonaniu ten imperatyw ma dalej idące konsekwencje. Nauczyciel akademicki powinien żyć według zasad, które głosi, i kształtować zgodnie z nimi swoje związki z innymi osobami. Gdy już zdecydowaliśmy się stać przy określonej ideologii, być wyznawcami określonego ruchu albo zwolennikami określonej partii politycznej, to czyńmy to do końca. Starą prawdę, że do ludzi o podwójnej twarzy nie można mieć zaufania, bo nigdy nie wiadomo, po której stronie się opowiadają, potwierdzają wypowiedzi studentów:
"Wydaje mi się, że u nauczyciela akademickiego szczególnie ważnym jest prezentowanie własnego zdania, własnych opinii na różne sprawy, a także odwaga w ich głoszeniu".
"Uważam, że pracownik naukowy powinien być człowiekiem uczciwym, postępować tak, jak o tym postępowaniu mówi, a mówić powinien to, co myśli".

Ważną właściwością osobowości jest współpartnerstwo. Psychologowie wskazują na trzy rodzaje kierowania zespołami ludzkimi: autokratyczne, liberalne i demokratyczne, oparte na współpartnerstwie. Już w szkole średniej winien dominować styl kierowania demokratycznego, a tym bardziej w uczelni wyższej. Partnerstwo zrodzone w toku demokratycznego kierowania wyraża się w szacunku dla studentów, w dostrzeganiu i rozumieniu ich problemów. Partnerstwo - to kontakty nauczyciela z młodzieżą nie tylko w sali wykładowej, lecz również nawiązywane w czasie przerw, na rajdach, obozach, w akademikach itp. Współpartnerstwo można realizować poprzez uwzględnienie takich cech, jak kontakt pracownika ze studentem, życzliwy stosunek do studentów i poczucie humoru. Nie przypadkiem studenci uzasadniają swoje stanowisko w następujący sposób:
"Wśród wielu elementów składających się na autorytet, według mnie najważniejszym jest stosunek pracowników do studenta, ich nastawienie do nas".
"Brakuje mi w Uczelni bezpośrednich kontaktów nauczycieli z nami. Ograniczają się one tylko do suchych zajęć i odpytywania. Kontaktów nieformalnych w ogóle nie ma. Po zajęciach pracownicy znikają, podobnie zresztą, jak studenci".
"Bardzo dobrze jest, gdy nauczyciel akademicki nie ucieka przed studentem, lecz stara się nawiązać z nim kontakt. Wówczas podchodzi się do niego bardziej emocjonalnie i z większym zrozumieniem nie tylko jak do pracownika, ale także jak do człowieka".
"Nie zdobędą sobie u nas autorytetu pracownicy, którzy dysponują wiedzą nieraz bardzo rozległą, a nie są do nas życzliwie nastawieni".

Nauczyciele akademiccy, którym bliska jest idea współpartnerstwa traktują młodzież jak ludzi dorosłych, szanują jej czas i dopuszczają do dyskusji. Nie uważają siebie za jedyną wyrocznię. Współpartnerstwo wymaga przełamania bariery własnego stanowiska, stopnia i tytułu naukowego. Rodzi ono atmosferę bezpieczeństwa, łączy się z ciepłym stosunkiem do studentów, a przez to korzystnie wpływa na ich stosunek do nauki. Współpartnerstwo to bywanie ze studentami i pośród nich, to wysłuchiwanie ich, doradzanie im.

Istotnym składnikiem osobowości nauczyciela jest także poczucie humoru. Młodzież uważa, że człowiek go pozbawiony w ogóle nie powinien pracować w zawodzie nauczycielskim. Praca z młodymi ludźmi wymaga wkalkulowania w działalność edukacyjną czasu także na żart i uśmiech. Pogodne oblicze wykładowcy może skutecznie rozładować napięcia i stresy. Studenci apelują do pracowników pisząc:
"Niech nasi nauczyciele nie będą tak śmiertelnie poważni, niech ich twarze rozjaśni chociaż chwilowy uśmiech, niech zdobędą się na żart, niech żyją tak, aby i innym było z nimi przyjemnie".
"Nawet dwója na egzaminie dana z uśmiechem, bez zbędnych i złośliwych komentarzy, nie jest taka straszna i nieprzyjemna". "Wykładowca, który nie potrafi się uśmiechnąć przez całą godzinę wykładu - jest dla mnie straszny".
"Autorytet wzbudzają u mnie te osoby, które, obok wiedzy, reprezentują postawę ku człowiekowi, zachowują pogodę ducha, posiadają chociaż odrobinę humoru, gdyż tym bardzo łatwo mogą sobie zjednać drugiego człowieka".

Młodzież ceni także sprawiedliwość. Obiektywna ocena kogokolwiek, a uczniów i studentów w szczególności, należy chyba do najtrudniejszych zadań, jakie stoją niemal codziennie przed każdym nauczycielem. Praktyka szkolna daje w tym względzie wiele przykładów skrajnego subiektywizmu. Zdarza się często, że na ocenę mają wpływ czynniki uboczne, takie jak samopoczucie nauczyciela, jego chwilowy nastrój, sympatia czy antypatia do studenta, kierowanie się uprzedzeniami.

Ostatnim elementem składowym autorytetu są szerokie zainteresowania pracowników nauki. Studenci wysoko cenią sobie nauczycieli, którzy mają zainteresowania wychodzące poza granice ich specjalności naukowej. Tego typu zainteresowania, np. sportowe, artystyczne, techniczne, dają o wiele szersze możliwości nawiązywania nieformalnych kontaktów z młodzieżą. Zamknięcie się pracownika w wąskiej dziedzinie przedmiotowej nie służy rozwojowi jego osobowości, ograniczając przy tym możliwości kontaktów z młodzieżą.

Przeprowadzone badania skłaniają do wniosku, że młodzież ma jasno sprecyzowany pogląd na temat autorytetu pracownika nauki. Dostrzega złożoność problemu i jednocześnie poszukuje osób, które manifestują pożądane cechy. Niestety, niełatwo znaleźć, nawet wśród kilkudziesięciu osób, nauczycieli cieszących się wysokim autorytetem. Potwierdzeniem tego stanu rzeczy są takie, częste skądinąd studenckie opinie:
"Studiując przez trzy lata w Uczelni, zetknęłam się tylko z kilkoma pracownikami, którzy według mnie posiadali autorytet. Prowadzone przez nich wykłady i ćwiczenia były bardzo ciekawe. Widoczne było bardzo dobre przygotowanie merytoryczne, znajomość najnowszych osiągnięć i badań w danej dziedzinie. Wiadomości były podawane w ten sposób, że łatwo mogłam je zanotować. Wykłady posiadały logiczną budowę. Zawsze dało się zauważyć emocjonalne zaangażowanie w to, o czym był wykład. W czasie przerw lub po wykładzie chętnie z nami rozmawiali. I jeszcze jedno, osoby te były zawsze pogodne i uśmiechnięte".

Marian Śnieżyński  

Kraków, lipiec 2000
Statystyka