Recenzje 

Anna Paciorek

Rzecz o industrializacji
w Polsce międzywojennej

Nie jest łatwo stwierdzić, co stanowi największe osiągnięcie gospodarki II Rzeczypospolitej. Odradzające się państwo polskie w 1918 roku musiało pokonać w tym względzie szereg trudności i problemów, wynikających z ponad stuletniej niewoli i skutków I wojny światowej.

W ocenie historyków, w tym autora prezentowanej pracy, niewątpliwie jednym z największych osiągnięć gospodarczych Polski w dwudziestoleciu międzywojennym była budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). W dotychczasowej historiografii polskich dziejów gospodarczych tego okresu nie znajdujemy wszechstronnego i całościowego opracowania poświęconego COP. Niebawem tę lukę wypełni obszerna monografia przygotowana przez Jerzego Gołębiowskiego. Autor jest uznanym badaczem dziejów gospodarczych II Rzeczypospolitej, od lat wiernym tej problematyce. W jego dorobku znajdujemy kilkadziesiąt artykułów, recenzji i książek jej poświęconych, m.in. Spór o etatyzm wewnątrz obozu sanacyjnego w latach 1926-1936; Sektor państwowy w gospodarce międzywojennej; Przemysł wojenny w Polsce 1918-1939. Kolejna praca Jerzego Gołębiowskiego stanowi poniekąd uwieńczenie jego dotychczasowej działalności badawczej. Warto w tym miejscu podkreślić, że lektura tego opracowania rodzi nadzieje, że nie jest to ostatnie słowo autora w tej problematyce.

Zakres chronologiczny pracy obejmuje lata 1922-1939. Oznacza to, że autor uwzględnił w swych rozważaniach pierwsze próby tworzenia warunków dla rozwoju przemysłu zbrojeniowego w ramach tzw. "trójkąta bezpieczeństwa". Tego i pierwszych inwestycji w Zagłębiu Staropolskim dotyczy I rozdział pracy. Wiele miejsca zajmuje w nim analiza strategicznych i ekonomicznych przyczyn lokalizacji państwowych wytwórni zbrojeniowych na obszarze "trójkąta bezpieczeństwa".

Zasadniczą część pracy poprzedził charakterystyką możliwości rozbudowy przemysłu zbrojeniowego w latach 1927-1936 na szerokim tle sytuacji gospodarczej państwa (rozdz. II). W ten sposób otrzymaliśmy wnikliwą analizę warunków, w jakich rodziły się i dojrzewały koncepcje dalszej rozbudowy gospodarczej kraju. Tą problematyką autor zajmuje uwagę czytelnika w dalszej części pracy, poddając ocenie rolę, jaką środowiska wojskowe i rządowe odegrały w tworzeniu podstaw programowych i założeń przestrzennych COP (rozdz. IV). Prezentacja ta staje się okazją do polemiki z utartymi czy uproszczonymi poglądami w historiografii najnowszej, dotyczącymi m.in. rekonstrukcji rządu w maju 1936 oraz wpływu memoriałów Władysława Kosieradzkiego. Przytaczając reakcję ówczesnej prasy na broszurę Kosieradzkiego Plan Centralnego Okręgu Przemysłowego autor zdecydowanie podtrzymuje tezę, iż "(...) program rozbudowy przemysłu zbrojeniowego wraz z koncepcją jego lokalizacji w rejonie bezpieczeństwa od początku do końca był dziełem specjalistów wojskowych". Z uwagą i wnikliwie została zanalizowana rola ówczesnego wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, którego wystąpienia na forum parlamentu - jak pisze "(...) kreśliły po raz pierwszy wizje wszechstronnej modernizacji Polski".

Szczegółową realizację programu industrializacji Jerzy Gołębiowski przedstawia w rozdziale zawierającym charakterystyki inwestycji zbrojeniowych i przemysłu pomocniczego. W tej części pracy uwagę zwraca opis poszczególnych zakładów przemysłowych zlokalizowanych na obszarze COP.

Sporo miejsca w rozprawie (rozdz. V i VI) poświęcono problematyce rozbudowy i tworzenia infrastruktury w zakresie gazyfikacji, elektryfikacji, sieci kolejowych i drogowych. Udokumentowanie tych poczynań uznać należy za jeden z cenniejszych walorów tej pracy, podobnie jak uzupełnienie jej licznymi mapkami i zestawieniami tabelarycznymi.

Wśród niewątpliwych zalet rozprawy wymienić należy również mistrzowskie operowanie różnorodnym materiałem źródłowym, logiczną i konsekwentną postawę autora w przeprowadzaniu analizy i dokumentowaniu różnych elementów tej złożonej problematyki. Przejrzysty język i potoczysty tok narracji sprawiają, że praca może być interesującą lekturą nie tylko dla historyków.

Anna Paciorek 

Jerzy Gołębiowski, Dzieje industrializacji w rejonie bezpieczeństwa 1922-1939,
Wydawnictwo Naukowe AP, Prace Monograficzne nr 284, Kraków 2000, 312 s.  

Kraków, lipiec 2000
Statystyka