Recenzja 

Andrzej Notkowski

"Szalony rok" w Galicji

O roku 1848 współcześni mówili "szalony rok" - jak pisała jedna z berlińskich gazet - "szalony szaleństwem wolności". I to prawda. Styczniowe rozruchy na Sycylii przeciwko Ferdynandowi Burbonowi oraz lutowa rewolta w Paryżu, która zmiotła z tronu Ludwika Filipa i wprowadziła we Francji II Republikę, zapoczątkowały wielką falę wystąpień rewolucyjnych w całej niemal Europie. Wydarzenia te, już wtedy trafnie nazwane Wiosną Ludów, w dziejach "starego kontynentu" miały iście przełomowe znaczenie. W jeden potężny nurt reformatorski łączyły się ruchy narodowo-wyzwoleńcze, dążenia do liberalno-demokratycznych przemian ustrojowych oraz walka o rozwiązanie problemów społecznych - o uwłaszczenie chłopstwa i o ustawodawstwo pracy dla rodzącej się klasy robotniczej. A wszystko to przyodziane było w barwny, romantyczny kostium, ozdobiony nieraz wzniosłym pustosłowiem i ckliwą egzaltacją. Jednak Wiosna Ludów, zadając śmiertelny cios feudalizmowi i monarchiom absolutnym, otworzyła w Europie drogę ku reformowaniu się nowoczesnych narodów, ustrojów parlamentarnych i swobód obywatelskich kładąc fundamenty pod dzisiejszą cywilizację.

Na ziemiach polskich wolnościowe i narodowe poruszenia lat 1848-1849 objęły zabory pruski i austriacki. Wydarzeniom w Galicji poświęcona została konferencja naukowa, zorganizowana w ich 150 rocznicę przez Instytut Nauk Społecznych i Instytut Historii naszej uczelni. Jej pokłosiem jest właśnie omawiana książka. Otwiera ją szkic Michała Śliwy Rok 1846 w Galicji i późniejsza Rewolucja 1848. Zdaniem autora, między owymi wydarzeniami nie ma tak ścisłych związków, jakich dotąd dopatrywali się krajowi badacze.

Samej Wiosny Ludów w Galicji dotyczą artykuły: Władysława Wica - Rok 1848 w Krakowie, Kazimierza Karolczaka - Arystokraci galicyjscy wobec wypadków 1848 r., Mariana Stolarczyka - Udział duchowieństwa rzymskokatolickiego w galicyjskiej Wiośnie Ludów oraz Zbigniewa Frasa - Stowarzyszenia polityczne, paramilitarne, społeczno-zawodowe i edukacyjne w Galicji w 1848 roku. Szczególnie interesujący jest ten ostatni tekst. Autor - zmarły niedawno wrocławski historyk - opisując wymienione w tytule rozprawy organizacje ukazuje społeczny zasięg ruchu rewolucyjnego.

Charakter źródłoznawczy ma także opracowanie nieżyjącego już ukraińskiego naukowca, długoletniego współpracownika naszej Akademii, Oresta Maciuka Dzieje Ludów w świetle dokumentów z zasobów archiwalnych Lwowa. W Galicji Wschodniej na fali ówczesnych wydarzeń po raz pierwszy ostro starły się ze sobą nowoczesne dążności narodowe Polaków i Ukraińców. Spojrzenie na ten problem niejako "z drugiej strony" stanowią szkice lwowskich historyków: Stiepana Makarczuka - Wiosna Ludów i Ukraińcy, Olega Turija - Kościół grekokatolicki i rewolucja lat 1848-1849 w Galicji oraz Mariana Mudrija - Historiografia ukraińska o rewolucji lat 1848-1849 w Galicji.

Mało znane sprawy reakcji rosyjskich czynników oficjalnych i elit salonowych na rewolucyjne wypadki w Europie Zachodniej, jak też działalność wątłych w tamtych latach polskich konspiracji niepodległościowych w zaborze carskim i na uniwersytetach w głębi Imperium przedstawił Franciszek Nowiński (Rosja, Polacy i zesłania w okresie Wiosny Ludów). Do tej tematyki częściowo nawiązuje - choć referując i opinie późniejsze - Tadeusz Kruczkowski w artykule Rewolucje 1848 roku w Europie w ocenie historiografii rosyjskiej XIX i początku XX w.

Zakulisowe poczynania umiarkowanego obozu emigracji polskiej pod wodzą księcia Adama Czartoryskiego na rzecz porozumienia między zrewoltowanymi Węgrami, a pozostającymi pod ich panowaniem Słowianami południowymi omówił Hubert Chudzio (Ludwik Bystrzonowski - agent Hotelu Lambert na Bałkanach w dobie Wiosny Ludów).

Od doraźnej polityki i zgiełku pól bitewnych daleko odszedł Jan Szmyd, ukazując w artykule Wiosna Ludów na ziemiach polskich w refleksjach i postawach filozofów - ludzi reprezentujących wszystkie główne kierunki intelektualne tamtej epoki: Augusta Cieszkowskiego, Edwarda Dembowskiego, Henryka Kamieńskiego, Karola Libelta i Bronisława Trentowskiego. Spraw polskich dotyka też częściowo - z uwagi na kraj, którego dotyczy - opracowanie Barbary Obtułowicz Hiszpania wobec Wiosny Ludów w Austrii i państwach niemieckich oraz zaangażowanych w niej Polaków. Wyłącznie wydarzeniom zagranicznym poświęcone są artykuły: Antoniego Czubińskiego - Rewolucja lat 1848-1849 w krajach niemieckich, Aleksandry Kasznik-Christian - Francuski abolicjonizm i zniesienie niewolnictwa w 1848 roku oraz Moniki Ślufińskiej - Rewolucja 1848 r. we współczesnej historiografii francuskiej.

I na koniec trochę egzotyki wnosi szkic stypendysty naszej Uczelni z Korei Południowej, Jie Hyun-Lima Obraz rewolucji 1848 r. w oczach Azji. Autor pokazuje w nim, jak w miarę przechodzenia od tradycyjnej metodologii marksistowskiej do tzw. nowej historii kulturalnej pomysłu Michela Foucaulta zmienił się wizerunek Wiosny Ludów w ujęciu historyków japońskich i koreańskich. Jak zatem widzimy, książka zawiera obszerny i wielostronny przegląd różnych zagadnień europejskiej rewolucji lat 1848-1849, oczywiście ze szczególnym uwzględnieniem spraw polskich. Są w niej wątki dotąd nieznane, jak np. akcja Hotelu Lambert na Bałkanach. Ponadto wielu autorów rozmaite kwestie zaprezentowało w nowym oświetleniu. Ta jakże ciekawa i żywo napisana książka, zgodnie z jej założeniem redakcyjnym, nie jest jednak systematycznym wykładem tematu, a tylko pewnym wyborem problemów. Tym bardziej, że - jak czytamy w nocie od wydawcy - "mimo bogactwa literatury historycznej, na wiele pytań związanych z Wiosną Ludów nie ma odpowiedzi w naszej wiedzy".

Andrzej Notkowski 
Instytut Bibliotekoznawstwa 
i InformacjiNaukowej 
Akademii Pedagogicznej w Krakowie 

Rok 1848. Wiosna Ludów w Galicji. Zbiór studiów pod redakcją Władysława Wica,
Kraków 1999, Wydawnictwo Naukowe AP, Prace Monograficzne nr 267, 250 s.  

Kraków, lipiec 2000
Statystyka