Dydaktyka 

Robert Małoszowski

Komputer jako narzędzie pracy nauczyciela

Problematyka, którą chciałbym w tym artykule zaprezentować, budzi moje zainteresowanie od czasu, kiedy zająłem się tworzeniem obrazów przy pomocy komputera i programów graficznych. Było to wtedy nowością, dzisiaj stanowi dość popularną formę ekspresji artystycznej, wiele też zmieniło się w tym zakresie w edukacji i prezentacjach materiałów o charakterze dydaktycznym.

Komputer staje się obecnie jednym z podstawowych środków edukacji. Warto więc przyjrzeć się problemom związanym z zastosowaniem multimediów po to m.in., by wyznaczyć obszar ich wykorzystania. Nie tylko dlatego, że rewolucja informatyczna powoduje gwałtowne przemiany w edukacji, ale przede wszystkim z tego powodu, że większość zjawisk o charakterze edukacyjnym, które są z tą rewolucją związane, występuje poza szkołą czy uczelnią. Obserwujemy, mówiąc najkrócej, pewien rozziew pomiędzy kompetencjami ucznia i nauczyciela. Pod tym względem uczniowie bardzo często wyprzedzają swoich nauczycieli, orientując się bardzo dobrze w różnych możliwościach zastosowania komputera i urządzeń peryferyjnych. Paradoksalnie, podczas gdy młodzi ludzie coraz powszechniej kreują swe wirtualne oblicza w postaci stron WWW, wielu nauczycieli zachowuje się tak, jakby nie wiedzieli o istnieniu szkolnych pracowni komputerowych.

Truizmem jest twierdzenie, że dostęp do informacji uzyskujemy dziś przede wszystkim za pośrednictwem mediów: telewizji, czasopism, multimedialnych programów komputerowych, Internetu. Rozwój w dziedzinie informatyki stwarza nieograniczone wręcz możliwości dostępu do informacji, zmagazynowanych m.in. w multimedialnych bazach danych na całym świecie. Nauczyciel musi więc oswoić się z nowoczesnymi urządzeniami, które w niedalekiej przyszłości staną się nie tylko podstawowym narzędziem jego pracy, ale i ważnym czynnikiem rozwoju intelektualnego.

Istotną zaletą wykorzystania komputera w edukacji jest możliwość interaktywnego sposobu uczenia się. Polega on na zmianie przebiegu programu i kreowaniu własnych pomysłów. Podstawową formą systemów interaktywnych jest hipertekst oznaczający taką formę zorganizowanej informacji, która umożliwia korzystanie z niej przez nawigację czyli swobodne (podporządkowane potrzebom użytkownika), a nie wynikające ze struktury, w jaką ułożone zostały informacje, poruszanie się poprzez złożoną wielowarstwową strukturę tej organizacji (...) Proces komunikacji przyjmuje charakter gry, funkcja poznawcza zostaje uzupełniona o autopoznawczą, a porozumienie przyjmuje postać współuczestnictwa, tak samo jak lektura, porozumiewanie się jest procesem kreowania sensu, działalnością w istotny sposób twórczą" (Umberto Eco).

Dodać warto, że uczniowie bawiąc się multimedialnymi programami komputerowymi wykazują szczególną zdolność do szybkiego zapamiętywania funkcji i samodzielnego szukania informacji. Jest to wartość, której nikt nie powinien lekceważyć, zwłaszcza nauczyciel, zobowiązany do takiego przygotowania lekcji, by informacje zdobywane przez ucznia stawały się źródłem wiedzy, nie zaś przerywnikiem nudnej lekcji. Nauczyciel nie powinien ograniczać się do prezentacji takiego czy innego programu, ale przede wszystkim udostępniać go uczniom. Tworzy to sytuację twórczego zaangażowania w zdobywanie wiedzy, staje się atrakcyjnym uczestnictwem w procesie poznawczym.

Konieczne staje się poszerzenie kompetencji nauczyciela o wiedzę i umiejętność obsługi sprzętu komputerowego, również jako narzędzia przydatnego w różnych dziedzinach działalności - technicznej, projektowej, artystycznej. Założenia reformy, dając nauczycielowi możliwość kształtowania programów autorskich, zmuszają go jednocześnie do większego wysiłku intelektualnego i systematycznej autodydaktyki. Innowacyjność w tym procesie jest nierozerwalnie związana z rozumieniem przemian cywilizacyjnych i kulturowych.

Komputer jako pomoc dydaktyczna, narzędzie pracy nauczyciela i ucznia okazuje się urządzeniem najbardziej przydatnym ze względu na wszechstronność zastosowania. Perspektywa rozwoju nauki zmusza do widzenia go jako niezbędnego środka w szeroko rozumianym procesie edukacji, a jego możliwości multimedialne wyznaczają nowy sposób studiowania i przekazywania wiedzy.

W naszej uczelni podejmuje się wiele inicjatyw, które służyć mają informatycznemu przygotowaniu nauczycieli. Jedną z nich jest - opracowany przez zespół pod kierunkiem prof. Jacka Migdałka - program studiów pedagogicznych w specjalności edukacja wczesnoszkolna z technologią informacyjną. Specjalność ta obejmuje między innymi przedmioty: programy użytkowe, wstęp do programowania, narzędzia informatyczne, multimedia w edukacji, dydaktyka informatyki.

Powyższa lista przedmiotów wskazuje, iż głównym celem nowego programu jest unowocześnienie warsztatu pracy pedagoga zajmującego się nauczaniem początkowym. W projekcie wzięto również pod uwagę możliwość wykorzystania wiedzy i umiejętności nabytych w dyscyplinach informatycznych w kształceniu zintegrowanym na etapie wczesnoszkolnym, kiedy komputer może okazać się idealnym narzędziem pozwalającym łączyć treści programowe z różnych kręgów tematycznych. Tego rodzaju integracja jest także możliwa w edukacji artystycznej, zapoznającej ucznia m.in. z językiem nowoczesnej sztuki multimedialnej.

Komputer jako narzędzie plastyczne

Komputer staje się dziś jednym z najważniejszych narzędzi działalności plastycznej, szczególnie w przypadku prac projektowych, architektonicznych, projektowaniu i edycji reklamy. Umożliwia również wykorzystanie unikalnych środków ekspresji plastycznej, odmiennych od dotychczas stosowanych. Ze względu szeroką na gamę barw, rozmaitość form oraz stosunkowo dużą łatwość uzyskiwania interesujących efektów plastycznych okazuje się niezwykle przydatny w procesie edukacji artystycznej.

Komputer może być wykorzystywany już w edukacji przedszkolnej jako narzędzie o ogromnych możliwościach doskonalenia warsztatu plastycznego ucznia, a przy tym zwiększające atrakcyjność wypowiedzi, co w przypadku dzieci na tym etapie rozwoju odgrywa niebagatelną rolę. W roku szkolnym 1996/97 przeprowadziłem wstępne badania pracując z dwójką dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Badania te dotyczyły sposobów doskonalenia sprawności technicznej w dziedzinie rysunku oraz ekspresji kolorystycznej. Prace moich uczniów charakteryzowały się dużą precyzją w wykonaniu szczegółu i dynamiką kolorystyczną.

W trakcie ich działań mogłem obserwować dużą łatwość w posługiwaniu się sprzętem i programem graficznym, oraz samodzielność w wykorzystywaniu zawartych w programie (Corel-Photopaint 3.0) środków wyrazu plastycznego. Szczególnie cenne okazały się doświadczenia dzieci w poszukiwaniu "własnych efektów", dające znamię indywidualnego stylu komputerowego. Na tej podstawie mogłem stwierdzić, iż komputer - mimo znacznej unifikacji, związanej z zastosowaniem standardowego sprzętu i oprogramowania - może być indywidualnym środkiem wypowiedzi plastycznej.

W roku akademickim 1997/98 wprowadziłem w ramach autorskiego programu nauczania przedmiotu Podstawy plastyki (na III roku studiów Pedagogiki Przedszkolnej i Wczesnoszkolnej) elementy wiedzy o wykorzystaniu komputera jako narzędzia plastycznego.

Celem tego programu było zapoznanie studentów z najważniejszymi informacjami technicznymi dotyczącymi obsługi stacji graficznej, zaznajomienie z podstawami użytkowania systemu operacyjnego Windows oraz z programami graficznymi typu Corel Photopaint.

Prace wykonane w trakcie realizacji programu nauczania charakteryzowały się interesującymi walorami plastycznymi. Łączył je pewien rys szczególny - zespolenie heterogennych elementów graficznych, pochodzących z zeskanowanego wcześniej materiału.

Zajęcia te spotkały się ze sporym zainteresowaniem studentów, jak sądzę - również ze względu na ich walor użytkowy i możliwość zastosowania zdobytej wiedzy w innych dziedzinach działalności - np. edytorskiej. Programy graficzne pozwalają bowiem na samodzielne tworzenie ilustracji i łączenie jej z edytowanym tekstem. Może to być szczególnie przydatne podczas przygotowywania przez studentów prac magisterskich.

Wykorzystywane na zajęciach programy graficzne służyły do wykonania i edycji prostych prac plastycznych i tu okazywały się łatwe w obsłudze. Zdecydowanie większe trudności sprawiało zapoznanie się z bardziej skomplikowanymi funkcjami, które pozwalają na uzyskanie w pełni przewidzianych i nowatorskich efektów, wymagają jednak gruntownego, a więc i czasochłonnego, zapoznania się z programem.

Programy graficzne zyskały popularność w działalności plastycznej głównie ze względu na łatwość edycji obrazu i dostępność w jednym pakiecie wielu środków ekspresji plastycznej. Klasyczne techniki graficzne, takie jak: linoryt, drzeworyt, techniki wklęsło- i wypukłodrukowe wymagają odrębnych, często skomplikowanych narzędzi i specjalistycznych pracowni. Każda z tych technik jest jednorodna w swym wyrazie i posiada odrębne środki ekspresji. Rzadko również udaje się je łączyć w jednorodną całość.

Komputerowe programy graficzne znajdują zastosowanie przede wszystkim w reklamie. Dzięki nim pojawiła się możliwość szybkiego i precyzyjnego tworzenia obrazu o najwyższych walorach plastycznych. Ich nowatorskie i często niepowtarzalne środki wyrazu pozwalają wykonać obrazy oparte o zaskakujące twórcze pomysły. Odkrycia w dziedzinie twórczości reklamowej przeniknęły na teren sztuki "wysokiej", powodując zatarcie granicy, które oddzielają ją od sztuki komercyjnej. Wymownego przykładu dostarcza w tym względzie twórczość Ryszarda Horowitza, jednego z najwybitniejszych artystów, który od wielu lat łączy w swym warsztacie efekty fotografii, malarstwa i grafiki komputerowej.

Dynamika rozwoju tej dziedziny sztuki wskazuje, iż media elektroniczne, w tym graficzne programy komputerowe, staną się w przyszłości ważnym, alternatywnym środkiem wyrazu plastycznego. Budzące się zainteresowania możliwościami grafiki komputerowej są widoczne na wystawach.

Dostępne na rynku i uznane programy graficzne wykazują znaczące podobieństwa w sposobie tworzenia obrazu i środkach ekspresji plastycznej. Najbardziej znane, służące do edycji różnorodnego obrazu, są programy typu Corel, posiadające wiele wersji (3-9). Są to pakiety graficzne służące do malowania, rysowania, edycji fotografii. Dają możliwość przekształcania obrazu, komponowania go jako kolażu. Pozwalają deformować obraz za pomocą filtrów, zmieniając jego barwę, geometrię, dają możliwość odręcznego rysowania i malowania.

Programy graficzne i nowe sposoby obrazowania

Moje doświadczenia związane z graficznymi programami komputerowymi wiążą się nie tylko z działalnością dydaktyczną, ale i twórczością plastyczną, którą, od paru lat uprawiam. Głównym przedmiotem moich artystycznych fascynacji są możliwości, jakie daje komputer w działalności plastyka. Świadectwem tego są wystawy moich prac. Uważam, że poza możliwością uzyskania efektów specjalnych, zwiększających atrakcyjność wypowiedzi plastycznej, programy komputerowe pozwalają urzeczywistniać najbardziej wyrafinowane wizje i indywidualne pomysły. Dzieje się tak między innymi dzięki unikalnym, a niemożliwym do osiągnięcia wcześniej formom wyrazu, dzięki adaptacji wszelkich wcześniejszych dokonań w dziedzinie obrazowania, transformacji ich tradycyjnej funkcji w nową, opartą na odmiennych kodach i sposobach przekazu dzieła sztuki. Buduje to nowy, oryginalny język wypowiedzi plastycznej.

Działalność pedagogiczna pozwala mi na wprowadzanie własnych eksperymentów i testowanie ich w procesie dydaktycznym. Pozwala również na postawienie następujących hipotez dotyczących rozwoju twórczości plastycznej przy użyciu graficznych programów komputerowych:
- istnieje możliwość rozwoju i indywidualizacji procesu twórczego w dziedzinie warsztatu plastycznego,
- zwiększa się dynamika procesów kształcenia w dziedzinie plastyki,
- stosowanie komputera kształci zdolności zapamiętywania i myślenia obrazem poprzez szybki dostęp do bibliotek obrazów,
- zwiększa się ilość bodźców oddziałujących na wyobraźnię,
- działania plastyczne za pomocą programów graficznych sprzyjają rozwojowi ekspresji plastycznej poprzez łatwość i atrakcyjność wypowiedzi,
- następuje rozwój kreatywnego myślenia i kształtowanie odwagi twórczej.

Powyższe hipotezy formułuję mając na uwadze m.in. środki ekspresji plastycznej, które określają oryginalność tej dyscypliny. Są nimi:
- uzyskiwanie obrazu cyfrowego za pomocą aparatu cyfrowego, skanera, kamery video,
- unikalność środków wyrazu i nowe możliwości edycji obrazu,
- alternatywność pozwalająca na transformacje i redefinicje ikonografii,
- stymulacja doskonaląca warsztat plastyczny także w innych technikach (np. rysunek), precyzowanie, tworzenie klonów obrazu z nieskończoną możliwością doskonalenia,
- stymulacja wyobraźni i ekspresji plastycznej wzmagająca chęć poszukiwań nowych ciekawych rozwiązań w dziedzinie obrazowania. Stanowi ona źródło niewyczerpanej inspiracji poprzez dalsze generowanie nowych form wyrazu.

Zarówno to, że czerpanie wiedzy i doświadczeń przez ucznia następuje za pomocą mediów i medialnych środków przekazu, jak i to, że następuje dalszy postęp w dziedzinie dostępu do informacji i możliwości ich przetwarzania, powoduje, że tworzy się pokolenie, które już teraz samodzielnie dokonuje wyboru informacji. Uczeń posiada umiejętność i znajomość sposobów zdobywania informacji oraz wiedzę, która różni się od wiedzy, doświadczeń i zainteresowań nauczyciela. Zaznacza się wyraźny kontrast pomiędzy zainteresowaniami i kompetencjami nauczyciela i ucznia. Niejednokrotnie uczniowie są lepiej niż nauczyciele przygotowani do korzystania z mediów i komputerów, edukacja w tej dziedzinie występuje poza procesem edukacji szkolnej (z chwalebnymi wyjątkami).

Nowoczesny warsztat pracy nauczyciela to przede wszystkim multimedia, to możliwość przygotowania pomocy dydaktycznych, baz danych, informacji wizualnej.

Nauczyciel ma dzisiaj możliwość nie tylko korzystania z dostępnych na rynku materiałów o charakterze encyklopedii, lecz także tworzenia własnych baz danych i twórczego posługiwania się programami użytkowymi. Pozwala to na integrowanie wielu dyscyplin wiedzy w jeden "plik elektroniczny". Jest to punkt wyjścia do systemowego opracowania danych, tworzenia strategii dydaktycznych.

Wprowadzenie do programów kształcenia studentów - przyszłych nauczycieli - informacji dotyczących twórczego wykorzystania narzędzi multimedialnych wydaje się naglącą koniecznością. Kompetencje studentów powinny kształtować treści dotyczące zastosowania komputera jako narzędzia do obsługi pomocy dydaktycznych, tworzenia materiałów o takim charakterze oraz korzystania z programów użytkowych. Widać wyraźnie, że obok edukacji akademickiej czy szkolnej rozwija się samodzielna edukacja w grupach internetowych, kołach zainteresowań czy grupach rówieśniczych, na giełdach sprzętu elektronicznego, które stają się też swoistymi giełdami informacji. Warto pamiętać, że boom elektroniczny, informacyjny i edukacyjny odbywa się poza instytucjonalnym systemem kształcenia, poza uczelnią i szkołą...

Robert Małoszowski  

Tekst ilustruje grafika komputerowa Autora.

Kraków, lipiec 2000
Statystyka