Recenzje
Stanisław Frycie
Wartościowa książka
o krytyce literatury dla dzieci
i młodzieży z lat 1945-1956
Książka Marii Ostasz Oblicze powojennej krytyki literatury dla dzieci i młodzieży 1945-1956 jest gruntownym studium analitycznym ukazującym drogi rozwojowe współczesnej krytyki literatury dla dzieci i młodzieży w okresie zmian ustrojowych w powojennej Polsce na tle aktualnej polityki kulturalnej państwa.
W rozdziale pierwszym pt. Miejsce krytyki literatury dla dzieci i młodzieży w życiu literackim lat 1945-1956 autorka przedstawiła statystycznie opisywane zjawiska w krytyce literatury dla dzieci i młodzieży. Pozwoliło jej to ukazać natężenie i częstotliwość wypowiedzi krytycznych o książkach dla młodego pokolenia zamieszczonych w pismach literackich, kulturalnych, kulturalno-społecznych, pedagogicznych i codziennych.
W rozdziale Sposoby istnienia krytyki autorka przeszła od ujęcia statystyczno-opisowego do charakterystyki przemian i przewartościowań w literaturze dla dzieci i młodzieży oraz w krytyce literackiej, która towarzyszyła jej rozwojowi. Opisując powojenną myśl krytyczną, podzieliła przy tym jej rozwój na 3 okresy. Okres pierwszy - obejmujący powojenne pięciolecie do Zjazdu Szczecińskie- go Pisarzy w 1949 r. - był czasem odbudowy naszego życia literackiego i kontynuacji dawnej tradycji literackiej. W literaturze i krytyce literackiej charakteryzował się autentycznym pluralizmem światopoglądowym i estetycznym.
Przeprowadzona przez Marię Ostasz analiza wypowiedzi krytycznych o literaturze dla dzieci i młodzieży z lat 1945-1949 jest wnikliwa i trafna. Autorka pracy wyeksponowała najistotniejsze problemy, które były przedmiotem literackich dyskusji i polemik, jakie toczyły się wtedy na łamach pism codziennych oraz czasopism społeczno-literackich i kulturalnych. Wyeksponowała przy tym główne kryteria, jakimi posługiwali się krytycy (m.in. K. Kuliczkowska, K. Wyka, W. Osterloff, St. Wortman, A. Mikucka i in.) w ocenie książek dla dzieci i młodzieży.
Drugi okres w rozwoju powojennej krytyki literatury dla dzieci i młodzieży, przypadający na lata 1949-1953 (od Zjazdu Szczecińskiego Pisarzy, do pierwszych oznak "odwilży" w ówczesnym życiu politycznym) był okresem uniformizacji życia literackiego i wyraźnego regresu w rozwoju współczesnej myśli krytycznej. Przeszczepiona na nasz grunt, jako jedynie słuszna, metoda realizmu socjalistycznego zubożyła literaturę dla dzieci i młodzieży i zunifikowała myśl krytyczną.
Autorka pracy, analizując wątpliwe "osiągnięcia" literatury dla dzieci i młodzieży tych lat oraz ówczesną myśl krytyczną związaną z tym piśmiennictwem, pisze m.in. o propagandowo-perswazyjnym jej charakterze, o preferowaniu tematyki budownictwa socjalistycznego i procesów produkcyjnych, o tendencyjnym i klasowym oświetlaniu zjawisk życia współczesnego i propagowaniu walki z "wrogiem klasowym", mówi także o schematycznej konstrukcji postaci literackich, które dzielono na pozytywne - uczestniczące w budowie socjalizmu - i negatywne, do których zaliczano przeciwników politycznych nowego ładu społecznego. Informuje o eliminacji pierwiastka psychologicznego w kreacji losów ludzkich, które - zdaniem teoretyków realizmu socjalistycznego - zdeterminowane były jedynie uwarunkowaniami ekonomicznymi i polityczno-ideologicznymi. Zwraca również uwagę na zjawiska negowania całej prawie naszej tradycji literackiej, z której eksponowano jedynie to, co służyło prymitywnie pojmowanemu postępowi społecznemu, pisze wreszcie o preferowaniu przekładów z literatury radzieckiej.
Oceniając trzeci okres w rozwoju powojennej krytyki literatury dla dzieci i młodzieży, który przypadł na lata 1953-1956, Maria Ostasz spostrzega korzystne zmiany zachodzące w ówczesnym życiu społeczno-politycznym oraz w polityce kulturalnej państwa. W okresie tzw. "odwilży" w literaturze i krytyce literackiej pojawiły się tendencje do przełamywania ograniczeń i barier zbudowanych przez obowiązującą wszechwładnie poetykę socrealistyczną [...]. Zdaniem autorki pracy, wszystkie pozytywne zjawiska - dbałość o dobry warsztat literacki, o pogłębienie psychologiczne kreowanych postaci literackich i o zaspokojenie potrzeb psychicznych dzieci - zostały zauważone i pozytywnie odnotowane w ówczesnej krytyce literatury dla dzieci i młodzieży. Świadczą o tym wypowiedzi K. Kuliczkowskiej, W. Sadkowskiego, I. Słońskiej, W. Natansona, J. Brzechwy i innych.
Najwartościowszym w sensie poznawczym jest rozdział Język krytyki. Charakteryzując cechy swoiste tego języka, w sposób przekonywający udowodniła, że dominowała w nim - głównie w okresie socrealizmu - "nowomowa". Był to język publicystyki, polityki i propagandy, nastawiony na realizację celów wychowawczo-perswazyjnych. Kwestii tej, jak dotąd, na gruncie badań poświęconych literaturze dla dzieci i młodzieży i krytyce związanej z tym piśmiennictwem - nikt nie poświęcił wnikliwszej uwagi. Oświetlając to zagadnienie, autorka wniosła indywidualny i znaczący wkład do współczesnej nauki o literaturze dla dzieci i młodzieży.
Maria Ostasz omówiła w swojej książce w sposób wierny i gruntowny wszystkie meandry w rozwoju powojennej literatury dla dzieci i młodzieży oraz towarzyszącej jej myśli krytycznej w latach 1945-1956. Zajęła się głównie funkcją informacyjną, oceniającą i perswazyjną analizowanych wypowiedzi krytycznych, w mniejszym zaś stopniu spełnianą przez nie funkcją orientacyjno-instrukcyjną. Z wywodów autorki wynika, że drogi rozwojowe literatury dla dzieci i młodzieży bardziej uzależnione były od panujących w kraju stosunków politycznych, dominującej ideologii i polityki kulturalnej niż od krytyki literackiej, która ówczesną doktrynę polityczną i obowiązującą ideologię starała się upowszechniać.
Stanisław Frycie
Instytut Filologii Polskiej
Uniwersytetu Warszawskiego
Maria Ostasz, Oblicze powojennej krytyki literatury dla dzieci i młodzieży 1945-1956, Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków 1999.
Kraków, lipiec 2000
Statystyka