Teresa Wildhardt
Biblioteka Główna Akademii Pedagogicznej - wczoraj i dziś

Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie (od 1 pażdziernika1999 Akademii Pedagogicznej) powstała wraz z Uczelnią w 1946 r. Była pierwszą i przez parę lat jedyną tego typu placówką w kraju.

W latach 1946-1964 mała biblioteka przekształcała się stopniowo w bibliotekę główną szkoły wyższej. Zalążkiem księgozbioru tej biblioteki stały się zbiory przejęte po Państwowym Pedagogium i Wyższych Kursach Nauczycielskich w Krakowie. Pierwotny, dosyć przypadkowo, drogą spuścizn i darowizn zgromadzony księgozbiór miał na celu zaspokojenie potrzeb pospiesznie kształconych "nauczycieli szkół podstawowych o dwukierunkowej specjalności" i nauczycieli studiujących zaocznie. W latach późniejszych profil zbiorów kształtowały zadania dydaktyczne i naukowe Uczelni. Z czasem zakres księgozbioru ukierunkowano na profil humanistyczny ze szczególnym uwzględnieniem pedagogiki i psychologii, ale biorąc również pod uwagę reprezentowane w dydaktyce Uczelni nauki matematyczno-przyrodnicze.

W latach pięćdziesiątych obok Biblioteki Głównej zaczęły powstawać specjalistyczne biblioteki zakładowe, dla których gromadzenie i opracowanie zbiorów prowadzone było centralnie przez bibliotekę główną.

W 1964 r. utworzono funkcjonującą do dziś strukturę organizacyjną całego systemu biblioteczno-informacyjnego Uczelni, w skład którego wchodzą: Biblioteka Główna, samo- dzielne biblioteki wydziałowe, biblioteki instytutowe oraz biblioteki niesamodzielne. Biblioteka Główna pełniła i nadal pełni rolę biblioteki centralnej, odpowiedzialnej za prenumeratę czasopism krajowych i zagranicznych, zakupy dewizowe, wymianę publikacji, sprawozdawczość i opracowanie zbiorów dla bibliotek niesamodzielnych oraz nadzór nad pracą wszystkich bibliotek Uczelni.

Od początku swojego istnienia Biblioteka, zajmująca skromne pomieszczenia w budynku Uczelni przy ul. Straszewskiego, zmagała się z trudnościami lokalowymi. Fakt przeniesienia jej (w 1974 r.) do pomieszczeń w nowym budynku Uczelni przy ul. Podchorążych wpłynął na poprawę warunków pracy personelu i udostępniania zbiorów. Do dyspozycji czytelników oddano czytelnię główną z 72 miejscami oraz 12 miejsc w Oddziale Informacji Naukowej. Nowe pomieszczenia nie odpowiadały jednak wskaźnikom określanym przez wielkość księgozbioru. W efekcie od lipca 1982 r. nabytki księgozbioru podstawowego były składane w stosy z powodu braku miejsca i nie udostępniane czytelnikom.

Kolejna dekada działalności Biblioteki zamykająca się latami 1982-92 to okres szczególnie trudny. W rozwoju Biblioteki obserwujemy pewną stagnację, a nawet regres. Stan ten był rezultatem wielu niekorzystnych czynników, które skumulowały się. Niedobory finansowe, obok trudności lokalowych, odbijały się fatalnie na polityce gromadzenia zbiorów. Wyposażenie techniczne Biblioteki było bardzo skromne, odczuwano nawet brak maszyn do pisania. Analiza rocznych wpływów wykazała systematyczny spadek nabytków w latach 1986-1992, w stosunku do lat poprzednich. Krytyczny pod tym względem był rok 1992, w którym nabytki zamknęły się liczbą zaledwie 3511 woluminów. Z drugiej strony liczba użytkowników, liczba pozycji wypożyczanych na zewnątrz oraz udostępnianych na miejscu wykazywały stałą tendencję wzrostową.

Mimo nie sprzyjających warunków, Biblioteka starała się wywiązywać z zadań, które przed nią stawiano. Było to możliwe dzięki skoncentrowaniu się na usługach związanych z udostępnianiem zbiorów. Takie rozwiązanie mogło przynieść tylko doraźne efekty; użytkownicy byli zadowoleni, władze Uczelni również. Pozostał jednak duży obszar działalności Biblioteki, kosztem którego realizowano ten "plan krótkofalowy". Biblioteka w tym czasie była nadal wierna wzorom tradycyjnych książnic. Zawsze skąpo wyposażana technicznie była szczególnie "oporna" na wprowadzanie nowych technik bibliotecznych i nowych narzędzi informacji.

Rok 1993 rozpoczął nowy etap rozwoju Biblioteki Głównej, którego przewodnim hasłem była modernizacja i komputeryzacja procesów bibliotecznych. Realizacja tego zamierzenia wymagała podjęcia wielotorowych działań oraz pokonania szeregu trudności, m.in. organizacyjnych, finansowych i lokalowych. I tak , utworzono Zespół ds. Automatyzacji oraz zorganizowano nowy Oddział Czasopism i Wydawnictw Ciągłych , na potrzeby którego adaptowano pomieszczenia zlikwidowanego Studium Wojskowego, znajdujące się w przyziemiu budynku głównego.

Od 1993 r. począwszy systematycznie poprawiała się sytuacja finansowa Biblioteki. Określenie budżetu w skali rocznej pozwoliło na prowadzenie racjonalnej polityki gromadzenia zbiorów, mającej na celu dążenie do uzyskania kompletności w szeroko pojętej dziedzinie nauk pedagogicznych i psychologii, z pewną tendencją do tworzenia zbioru uniwersalnego. W tym samym roku rozpoczęto prace związane z komputeryzacją Biblioteki. Skromne środki finansowe uzyskane z Ministerstwa Edukacji Narodowej i określona sytuacja bibliotek szkół wyższych Krakowa (złożenie do Mellon Foundation wspólnego wniosku o przyznanie grantu na komputeryzację bibliotek) ograniczały swobodę działania i zmuszały do wypracowania wariantu uniwersalnego. Wariantu, który pozwoliłby na komputeryzację dającą efekty od zaraz, ale i umożliwiającego kontynuowanie procesu komputeryzacji w sytuacji, gdyby grant został przyznany. Mając powyższe na względzie zbudowano moduł podstawowy, pozwalający na stopniową rozbudowę zautomatyzowanego systemu bibliotecznego w miarę otrzymywania środków na ten cel. Zainstalowana sieć komputerowa początkowo posiadała 7 stacji roboczych i 1 czytnik CD ROM . Została ona zaprojektowana w sposób, który umożliwiał podłączenie w dowolnym czasie większej liczby komputerów bez konieczności przebudowy. Sieć ta została podłączona do ogólnopolskiej sieci NASK oraz międzynarodowej INTERNET. Biblioteka Główna jako jedna z pierwszych wśród bibliotek szkół wyższych Krakowa uzyskała możliwość korzystania z poczty elektronicznej i wglądu do katalogów elektronicznych bibliotek krajowych i zagranicznych.

Wprowadzono również pierwsze elektroniczne nośniki informacji - krajowe i zagraniczne bazy danych na dyskach optycznych i dyskietkach.

Kolejny rok 1994 był wyjątkowo pomyślny dla przedsięwzięć związanych z komputeryzacją biblioteki. Wspólne wystąpienie Krakowskiego Zespołu Bibliotecznego do amerykańskiej fundacji Andrew Mellon Foundation zakończyło się sukcesem. Konsorcjum bibliotek szkół wyższych otrzymało grant pozwalający na zakup zintegrowanego systemu bibliotecznego - VTLS (Virginia Tech Library System). Ponadto środki uzyskane z Uczelni pozwoliły na rozbudowę systemu. W roku 1995 w sieci komputerowej Biblioteki Głównej pracowało już 18 stacji roboczych.

Równolegle do prac związanych z komputeryzacją, prowadzono intensywne, wielostopniowe szkolenie pracowników biblioteki w zakresie obsługi komputerów. Specjalnym programem szkoleniowym objęte zostały osoby, które jako pierwsze miały rozpocząć prace przy wdrażaniu skomplikowanego systemu VTLS.

Już w 1992 r. wprowadzono stałą formę doskonalenia zawodowego dla pracowników całego systemu biblioteczno-informacyjnego Uczelni - cykliczne seminarium Biblioteki Głównej. W ramach seminarium założono realizację następującej tematyki:

• wprowadzenie do zagadnień komputeryzacji bibliotek,
• najnowsze trendy bibliotekarstwa światowego i krajowego,
• uzupełnianie wiedzy fachowej na odcinkach, w których w trakcie codziennej pracy dostrzeżono braki.

Referentami poszczególnych spotkań seminaryjnych byli pracownicy Biblioteki oraz zaproszeni wykładowcy z kraju i zagranicy. W ciągu roku akademickiego odbywało się przeciętnie 6 do 7 wykładów.

Proces komputeryzacji nie wpłynął hamująco na podstawową działalność Biblioteki. Biblioteka pulsowała normalnym rytmem i wywiązywała się ze wszystkich zadań, jakie stawiała przed nią Uczelnia, a zadania te systematycznie wzrastały. Wprowadzanie nowych kierunków studiów i zwiększony nabór słuchaczy na studia zaoczne zaowocowały skokowym wzrostem liczby użytkowników Biblioteki. W kolejnych latach dynamika komputeryzacji procesów bibliotecznych nie zmalała.

I tak, w lipcu 1996 rozpoczęto elektroniczne katalogowanie książek wpływających do Biblioteki. W styczniu 1997 r. uruchomiono pierwsze katalogi elektroniczne i na roku 1996 zamknięto prowadzenie katalogu kartkowego. Równolegle rozpoczęto elektroniczne katalogowanie retrospektywne zbiorów z lat ubiegłych. W styczniu 1997 r. miało również miejsce uroczyste otwarcie z udziałem Senatu Mediateki. Informatorium funkcjonujące w oparciu o elektroniczne nośniki informacji jest nową agendą Oddziału Informacji Naukowej. Biblioteka eksploatuje 25 elektronicznych baz danych krajowych i zagranicznych. Udostępniane są tu również, cieszące się dużym powodzeniem pakiety multimedialne "Powszechnej Wideoteki Edukacyjnej".
Obecnie finalizowane są przygotowania do elektronicznego wypożyczania zbiorów, uruchomienie tego procesu nastąpi w grudniu 1999 r.

Biblioteka prowadzi współpracę z licznymi bibliotekami krajowymi i zagranicznymi oraz wymianę wydawnictw naukowych Uczelni z 22 bibliotekami krajowymi i 13 bibliotekami zagranicznymi, m.in. Biblioteką Kongresu w Waszyngtonie, Biblioteką Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu, Biblioteką Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego w Moskwie.

Na uwagę zasługuje również funkcjonująca w Bibliotece, od 5 lat, Galeria Lektorium Głównego. Galeria postawiła sobie za cel kształtowanie odczuć artystycznych i estetycznych studentów Uczelni, przyszłych wychowawców młodzieży, a także promowanie Biblioteki i Uczelni w środowisku. Informacje o kolejnych wystawach ukazywały się na łamach prasy i w Krakowskiej Kronice Telewizyjnej .

Biblioteka Główna Akademii Pedagogicznej jest biblioteką naukową, nastawioną przede wszystkim na obsługę środowiska akademickiego, ale również dostępną szerokiemu ogółowi użytkowników. Jej podstawowe zadania to gromadzenie, opracowanie, przechowywanie i udostępnianie zbiorów bibliotecznych, mające na celu stworzenie warsztatu pracy naukowej i dydaktycznej dla macierzystej Uczelni. Biblioteka współuczestniczy w procesie kształcenia młodzieży m.in. przez prowadzenie lekcji przysposobienia bibliotecznego, praktyk dla studentów bibliotekoznawstwa, organizowanie różnego rodzaju szkoleń i wystaw.

Szczególne miejsce wśród prac prowadzonych przez Bibliotekę Główną zajmuje działalność informacyjno-bibliograficzna i działalność naukowo-dydaktyczna. Biblioteka dysponuje specjalistycznym, ukierunkowanym na nauki pedagogiczne, warsztatem bibliograficznym tworzonym na przestrzeni lat. Prowadzi również bieżącą dokumentację naukowej działalności Uczelni i publikacji pracowników szkoły. W oparciu o zbierane materiały redagowane są kolejne tomy bibliografii publikacji pracowników Akademii Pedagogicznej. Pracownicy Biblioteki są autorami wielu publikacji naukowych.

W ciągu 53 lat istnienia Biblioteka Akademii Pedagogicznej przekształciła się z małej biblioteki szkolnej w bibliotekę szkoły wyższej, pełniącą ważną rolę w procesie dydaktycznym Uczelni. Ugruntowała też swoją pozycję w środowisku naukowym Krakowa.

Biblioteka Główna Akademii Pedagogicznej od początku swojego istnienia podporządkowała wszystkie swoje działania potrzebom użytkownika i tej zasadzie pozostała wierna do dziś. Rozszerzeniu uległ zakres zbiorów i oferowanych usług. Tradycyjny warsztat bibliograficzny został wzbogacony najnowszymi elektronicznymi narzędziami informacji.

Uniwersalny charakter zbiorów, krótki czas realizacji zamówień, kompetentna i życzliwa obsługa sprawiły, że z usług Biblioteki korzystają chętnie pracownicy i studenci nie tylko macierzystej Uczelni.