Głosy o książkach
Magdalena Józefiak
Po co są krytycy,
czyli Annales Academiae
Paedagogicae Cracoviensis V
o raz kolejny nakładem Wydawnictwa Naukowego Akademii Pedagogicznej w Krakowie ukazał się zbiór tekstów historycznoliterackich Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria V*. Książka ta jest owocem corocznej konferencji naukowej odbywającej się we wsi Maniowy w pobliżu Czorsztyna, organizowanej przez Instytut Filologii Polskiej Akademii Pedagogicznej w Krakowie.
Omawiana publikacja zawiera 22 artykuły - odczytane na konferencji w maju 2004 r. - poruszające w różnych wymiarach problem krytyki literackiej, teatralnej i filmowej. w Annales. wyodrębnić można kilka grup tekstów. Są tam między innymi artykuły penetrujące zjawisko krytyki w ujęciu syntetycznym (Stanisław Burkot, Zbigniew Bauer), szczegółowym, czyli poświęcone recepcji krytycznej poszczególnych pisarzy, jak również twórczości krytycznoliterackiej poszczególnych artystów.
Całość otwiera tekst prof. Stanisława Burkota O krytyce literackiej w okresie romantyzmu, który to tekst stanowi próbę usystematyzowania wiedzy o źródłach polskiej krytyki literackiej. Autor skupia się przed wszystkim na niedocenianym i często pomijanym - w obliczu dysputy klasyków z romantykami - problemie krytyki powieści XIX-wiecznej, pojawiającej się w twórczości chociażby Józefa Ignacego Kraszewskiego i Michała Grabowskiego.
Artykuły Haliny Bursztyńskiej i Bolesława Farona wpisują się w grupę tekstów poświęconych recepcji krytycznej poszczególnych zjawisk okołoliterackich. Wokół Nagrody Nobla dla Reymonta Bolesława Farona to szkic przedstawiający wszelkie okoliczności zewnętrzne, które doprowadziły do przyznania Nagrody Nobla autorowi Chłopów. Krytyk z dużą uwagą śledzi teksty archiwalne PAN i PAU, dokumenty i listy, z których wynika, że starania o nagrodę dla pisarza rozpoczęto już w 1916 r. Zabiegi owe przerywać miały: brak obcojęzycznych tłumaczeń pism Reymonta i podjęte wkrótce starania o nagrodę dla Stefana Żeromskiego.
Artykuł profesor Bursztyńskiej Orzeszkowa - Rydel - Reymont dotyczy z kolei korespondencyjnej znajomości Elizy Orzeszkowej z pisarzami młodej generacji - wspomnianymi w tytule - oraz artystycznych nadziei, jakie pisarka pokładała w nowym pokoleniu artystów.
Na zainteresowanie zasługuje również tekst Agaty Pławeckiej odnoszący się do zjawiska krytyki literatury katolickiej. Autorka zwraca uwagę na fakt, że o ile na temat literatury religijnej zostało powiedziane już wiele, o tyle krytyka religijna jest wciąż traktowana marginalnie. Dlatego konieczne wydaje się wskazanie wyznaczników, którymi kierowała się na przełomie wieków XIX i XX krytyka literatury katolickiej. Zasadniczą rolę pełniła w niej społeczna przydatność, estetyczna harmonia i „doktrynalna prawowierność”, czyli zgodność z myślą katolicką.
Zagadnienie świadomości istnienia w krytyce „czarnego humoru” porusza, w najobszerniejszym zresztą w całym zbiorze referacie, Bogusław Gryszkiewicz. z analizy autora wypływa konstatacja, że duża część tekstów krytycznych doby dwudziestolecia międzywojennego rozpatrywała zjawisko czarnego humoru poprzez pryzmat związku z kategorią groteski. Działo się tak, ponieważ, jak pisze badacz, humour noir tworzony jest na zasadzie kontrastu - zasadniczego wyróżnika groteskowości.
Zupełnie odrębnym tekstem jest rozprawa Teodozji Rittel, która analizuje twórczość poetycką Elżbiety Drużbackiej poprzez pryzmat językoznawczy.
z kolei artykuły Marka Karwali, Jakuba Kozaczewskiego, Małgorzaty Cymerys dotyczą twórczości krytycznoliterackiej takich poetów, jak: Stanisław Grochowiak, Ryszard Krynicki czy Adam Zagajewski.
Referat Kazimierza Gajdy Koneczny o dramatach Wyspiańskiego jako jedyny w tym tomie prezentuje dziedzinę krytyki teatralnej. Autor na przykładzie recenzji krytycznych dzieł Stanisława Wyspiańskiego, tworzonych przez wybitnego badacza Feliksa Konecznego, prezentuje, w jaki sposób - na początku XX w. - krytyka odnosiła się do teatru.
Na szczególną uwagę zasługuje grupa tekstów poświęconych zjawisku krytyki medialnej i filmowej. Bogusław Skowronek w tekście Jak się pisze dziś o kinie? Modele krytyki filmowej zajmuje się analizą i klasyfikacją współczesnej recenzji filmowej, natomiast Agnieszka Ogonowska rozważa problem nieistnienia krytyki telewizyjnej. w swym referacie rozpatruje cechy krytyki telewizyjnej, które musiałyby być uwzględnione przy budowaniu takowej oraz zaznacza, że o ile nie można jednoznacznie wskazać zjawiska krytyki telewizyjnej, o tyle istnieje ona w „w formie cząstkowych refleksji uprawianych przez różnych odbiorców dla różnych celów”.
Tom zamyka tekst, który niejako podsumowuje problem krytyki. Jego autorka, Jadwiga Cieszyńska, ujmuje zjawisko w kontekście psychologicznym. w takim rozumieniu krytyka stanowi specyficzne, bo znajdujące się w obrębie akceptacji społecznej, ujawnienie agresji tkwiącej w człowieku, a także formę bezpośredniego wywierania wpływów na odbiorcę. To ciekawe psychologiczne ujęcie pozwala na przyjrzenie się bardzo teoretycznym dotąd zadaniom krytyki w sposób pragmatyczny.
Układ tekstów zamieszczonych w Annales. jest chronologiczny: od artykułów poruszających problem krytyki w romantyzmie, poprzez blok tekstów poświęconych pisarzom i poetom i ich działalności krytycznoliterackiej, aż po analizę współczesnych zjawisk krytycznych. Niepodważalną zaletą wszystkich tekstów jest ich wielowymiarowość, wyrazistość i merytoryczność.
Annales... stanowią ciekawy przewodnik po problemach związanych z zagadnieniem krytyki. Dotykają tych płaszczyzn, które do tej pory nie miały swojego miejsca w badaniach, a - co najważniejsze - ich chronologiczny układ pozwala czytelnikowi na dokładny rekonesans w omawianym problemie. Jest to książka nie tylko dla badaczy literatury czy studentów kierunków humanistycznych, ale również dla ludzi, którzy interesują się kulturą w szerokim tego słowa znaczeniu. Otwiera ona bowiem, wydawać by się mogło, dość hermetyczny problem krytyki i jej zasadności w kulturze.
A więc, „po co są krytycy?”. Specyficzna interakcja artysta - krytyk jest czymś w rodzaju symbiozy i - jak pisze Stanisław Burkot - „krytycy są po to, aby doradzać poecie i objaśniać jego twórczość”. w tym świetle omawiana praca to m.in. odpowiedź na pytanie o motywację istnienia zjawiska krytyki.
Magdalena Józefiak
* Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria V, pod. red. B. Farona, Kraków 2005.
