Biblioteki
Teresa Wildhardt
60 lat Biblioteki Głównej Akademii Pedagogicznej w Krakowie
iblioteka Główna Akademii Pedagogicznej powstała w 1946 r. wraz z powołaniem do życia Uczelni. Jest najstarszą i największą biblioteką tego typu w kraju oraz jedną z większych bibliotek naukowych Krakowa. Wraz z bibliotekami wydziałowymi i instytutowymi tworzy system bibliotecznoinformacyjny, odgrywający istotną rolę w procesie naukowodydaktycznym Uczelni. Biblioteka ma charakter uniwersalny, gromadzi jednak przede wszystkim zbiory z dziedzin związanych z profilem Uczelni, tj. pedagogiką, psychologią i dydaktykami szczegółowymi, dążąc w tym zakresie do kompletności. Zalążkiem księgozbioru stały się zbiory Państwowego Pedagogium i Wyższych Kursów Nauczycielskich w Krakowie. Obecnie księgozbiór liczy łącznie ok. 650 tys. woluminów, z czego 600 tys. to wydawnictwa zwarte. Na przestrzeni 60-ciu lat mała biblioteka przekształcała się stopniowo w bibliotekę główną szkoły wyższej. w jej rozwoju można wyróżnić kilka etapów.
Lata 1946-1964
To okres, w którym księgozbiór tworzono z myślą o potrzebach nauczycieli szkół podstawowych o dwukierunkowej specjalności. Do biblioteki wpływały liczne dary i spuścizny po pracownikach naukowodydaktycznych. w latach późniejszych profil zbiorów kształtowały zadania dydaktyczne i naukowe Uczelni.
Przez dłuższy okres Biblioteka miała dwupłaszczyznową strukturę organizacyjną: Oddział Gromadzenia i Opracowania Zbiorów oraz Oddział Udostępniania.
W latach 50. XX w. wraz z rozwojem katedr i zakładów powstawały biblioteki zakładowe, dla których gromadzenie i opracowanie zbiorów prowadzone było centralnie przez Bibliotekę Główną.
Rok 1964 był przełomowy dla formowania struktury organizacyjnej Biblioteki, powiększonej wówczas do 4 oddziałów (Oddział Gromadzenia Zbiorów, Opracowania Zbiorów, Udostępniania i Bibliotek Zakładowych), a zmodernizowana sieć bibliotek zakładowych zwiększyła się do 15 placówek.
Lata 1965-1982
W tym czasie nastąpiło dalsze doskonalenie i rozwijanie struktury organizacyjnej biblioteki.
W 1968 r., uwzględniając ramowy schemat organizacyjny bibliotek szkół wyższych, utworzono Oddział Informacji Naukowej. Bibliotece zostało też podporządkowane Archiwum Uczelni, które pomimo odrębnych zadań pozostało w strukturze Biblioteki przez 25 lat.
Losy bibliotek zakładowych były zmienne. Powstawały one i rozwijały się razem z poszczególnymi katedrami i zakładami. w zależności od potrzeby księgozbiory były łączone lub rozdzielane. Podstawę nowej biblioteki zakładowej najczęściej stanowiły depozyty książek z Biblioteki Głównej.
Przez cały czas swojego istnienia biblioteka borykała się z trudnościami lokalowymi. Początkowo zajmująca skromne pomieszczenia w budynku przy ul. Straszewskiego, w 1974 r. została przeniesiona do nowego budynku Uczelni przy ul. Podchorążych. Poprawie uległy warunki pracy personelu i udostępniania zbiorów. Uruchomiono Czytelnię Główną z 72 miejscami oraz czytelnię Oddz. Informacji Naukowej z 12 miejscami. Nowe pomieszczenia nie były jednak dostosowane do potrzeb wynikających z procesów bibliotecznych i nie uwzględniały standardów przewidzianych dla wielkości księgozbioru i liczby użytkowników.
W związku z przeniesieniem biblioteki do nowych pomieszczeń powstała konieczność zweryfikowania schematu organizacyjnego biblioteki i całej sieci bibliotek uczelnianych, których większość znalazła się w tym samym budynku.
W czerwcu 1977 r. ukazało się Zarządzenie Rektora w sprawie organizacji Biblioteki Głównej i zasad funkcjonowania bibliotek zakładowych. Zarządzenie to określiło strukturę organizacyjną, zakres działania komórek organizacyjnych biblioteki oraz regulamin udostępniania zbiorów. Biblioteka Główna pełniła rolę biblioteki centralnej, odpowiedzialnej za prenumeratę czasopism krajowych i zagranicznych, zakupy dewizowe, wymianę publikacji, sprawozdawczość i opracowanie zbiorów dla bibliotek instytutowych.
W 1979 r. biblioteka zatrudniała 52 pracowników, w tym 13 kustoszy służby bibliotecznej, 2 kustoszy dyplomowanych. Księgozbiór całej sieci liczył 423 591 woluminów, a liczba udostępnionych zbiorów wyniosła 284 308.
Lata 1982-1992
Kolejna dekada działalności Biblioteki to okres wyjątkowo niepomyślny. Obserwujemy stagnację w rozwoju biblioteki. Złożyło się na to szereg czynników. Trudności lokalowe i niedobory finansowe niekorzystnie odbiły się na polityce gromadzenia zbiorów. Od 1982 r. nowe nabytki, z braku odpowiedniej powierzchni magazynowej, składane były w stosy i nie udostępniane czytelnikom. w latach 1986-1992 obserwujemy systematyczny spadek nabytków w stosunku do lat poprzednich. Wyposażenie techniczne biblioteki było dalece niewystarczające, brakowało nawet maszyn do pisania. Równocześnie jednak liczba użytkowników, liczba zbiorów udostępnianych na miejscu i wypożyczanych na zewnątrz wykazywała tendencję wzrostową. Mimo występujących trud-ności biblioteka wywiązywała się z rosnących zadań, które przed nią stawiano. w tej sytuacji skoncentrowano się na usługach związanych z udostępnianiem zbiorów. Pozostał jednak znaczny obszar działalności biblioteki, kosztem którego realizowano ten doraźny plan.
W omawianej dekadzie obserwujemy dalsze zmiany w procesie unormowań prawnych systemu bibliotecznego Uczelni, będące rezultatem wprowadzania kolejnych ustaw o szkolnictwie wyższym. i tak, np. w 1991 r,. uległa likwidacji Biblioteka Studium Wojskowego.
Lata 1993-2005
Rok 1993 otwiera nowy rozdział w życiu biblioteki - okres dynamicznego jej rozwoju, którego celami głównymi są modernizacja i komputeryzacja procesów bibliotecznych. Realizacja tych zamierzeń wiązała się z podjęciem wielotorowych działań i niosła ze sobą konieczność pokonania szeregu trudności m.in. organizacyjnych, finansowych i lokalowych. Należało również przeszkolić personel biblioteki w zakresie stosowania nowych technik bibliotecznych i elektronicznych narzędzi pracy. w tym celu wprowadzono stałą formę doskonalenia zawodowego dla pracowników całego systemu bibliotecznoinformacyjnego Uczelni: cykliczne Seminarium Biblioteki Głównej. w trakcie seminarium założono realizację następującej tematyki: wprowadzenie do zagadnień komputeryzacji biblioteki, najnowsze kierunki bibliotekarstwa krajowego i światowego oraz uzupełnianie wiedzy fachowej na odcinkach, na których w trakcie codziennej pracy dostrzeżono braki. Referentami poszczególnych spotkań byli pracownicy biblioteki oraz zaproszeni wykładowcy z kraju i zagranicy. w ciągu roku akademickiego odbywało się przeciętnie 6-7 wykładów. Przeprowadzono również szereg grupowych szkoleń tematycznych m.in. dot. elektronicznego katalogowania w systemie VTLS.
We wstępnej fazie przygotowań podjęto szereg kroków mających na celu modyfikację uregulowań prawnych dotyczących biblioteki głównej i całego systemu bibliotecznoinformacyjnego. Wystąpiono z propozycją zmian w Statucie Uczelni. w efekcie ze struktury organizacyjnej systemu bibliotecznoinformacyjnego zostało wyłączone Archiwum, które od tej pory stanowi samodzielną jednostkę organizacyjną Uczelni.
Od 1993 r. ulegała systematycznej poprawie sytuacja finansowa biblioteki. Określenie budżetu w skali rocznej pozwoliło na prowadzenie racjonalnej polityki gromadzenia zbiorów.
W tym samym roku rozpoczęto prace związane z komputeryzacją biblioteki. Skromne środki uzyskane z Ministerstwa Edukacji Narodowej pozwoliły na zbudowanie lokalnej sieci komputerowej pracującej w oparciu o oprogramowanie Novell Netware. Sieć ta została podłączona do ogólnopolskiej sieci NASK. Biblioteka Główna jako jedna z pierwszych wśród bibliotek szkół wyższych Krakowa posiadała dostęp do internetu, a więc uzyskała możliwość korzystania z poczty elektronicznej i wglądu do katalogów i informacji elektronicznej bibliotek krajowych i zagranicznych. Wprowadzono również pierwsze elektroniczne nośniki informacji na dyskach optycznych.
Proces komputeryzacji nie wpłynął hamująco na podstawową działalność biblioteki. Pracowała ona normalnym rytmem i wywiązywała się ze wszystkich zadań, jakie stawiała przed nią Uczelnia, a ilość tych zadań systematycznie rosła. Wprowadzanie nowych kierunków studiów i zwiększony nabór słuchaczy na studia zaoczne zaowocowały skokowym wzrostem liczby użytkowników.
Rok 1994 przyniósł dalszy postęp w pracach związanych z komputeryzacją biblioteki. Wspólne wystąpienie Krakowskiego Zespołu Bibliotecznego do amerykańskiej fundacji Andrew Mellon Foundation o dotację zakończyło się sukcesem. Konsorcjum krakowskich bibliotek szkół wyższych otrzymało grant na zakup zintegrowanego systemu bibliotecznego - VTLS (Virginia Tech Library System). w 1995 r. w sieci komputerowej Biblioteki Głównej pracowało już 18 komputerów.
Dynamikę rozwoju systemu bibliotecznoinformacyjnego Uczelni w latach 1993-2005 ilustruje poniższe zestawienie: w roku 1993 miało miejsce utworzenie Zespołu ds. Automatyzacji Biblioteki Głównej oraz uruchomienie sieci lokalnej BG z dostępem do internetu. Rok później nastąpiło zorganizowanie Oddziału Czasopism i Wydawnictw Ciągłych BG z Czytelnią dysponującą 18 miejscami. w 1995 r. otwarto Bibliotekę Wydziału Pedagogicznego. 15 lipca 1996 r. rozpoczęto w Bibliotece Głównej elektroniczne katalogowanie druków zwartych wpływających do biblioteki. w związku z tym w kolejnym roku, 1997, otwarto nową agendę BG, Mediatekę, tj. informatorium funkcjonujące w oparciu o najnowsze elektroniczne nośniki informacji i multimedia; w tym samym roku uruchomiono też katalog elektroniczny BG oraz utworzono niesamodzielną Bibliotekę Instytutu Wychowania Plastycznego (obecnie Instytutu Sztuki).
Od roku 1999 BG rozpoczęła elektroniczne katalogowanie wydawnictw ciągłych, zaczęto też intensywne prace mające na celu komputeryzację procesu wypożyczania zbiorów (w ich skład wchodziły: budowa bazy danych czytelników, opracowanie projektu karty czytelnika czy szkolenie personelu). Rok później uruchomiono moduł elektronicznego zamawiania i wypożyczania książek. Od 2001 r. katalogowanie elektroniczne książek rozpoczęły 3 biblioteki instytutowe i 1 wydziałowa (Biblioteka Wydz. Mat.--Fiz.-Techn., Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa, Inst. Historii, Inst. Neofilologii), rozpoczęto ponadto retrospektywne, elektroniczne katalogowanie druków zwartych w Bibliotece Głównej. w roku 2002 zainstalowano elektroniczny system zabezpieczenia zbiorów w Czytelni Głównej (w postaci bramki elektronicznej), położono także nową lokalną sieć komputerową BG. Rok 2003 natomiast przyniósł program elektronicznej rejestracji publikacji naukowych pracowników Uczelni.
W 2004 r. przeprowadzono gruntowną modernizację Czytelni Głównej BG i zorganizowano wolny dostęp do zbiorów, sporządzono także - w wersji elektronicznej - katalog prac doktorskich. z kolei w roku ubiegłym rozpoczęto testowanie systemu elektronicznej inwentaryzacji księgozbioru, opracowano nowe regulaminy: Regulamin ogólny BG i bibliotek systemu bibliotecznoinformacyjnego Uczelni oraz Regulamin udostępniania zbiorów BG, utworzono ponadto Kolekcję Krótkoterminowego Wypożyczania zbiorów BG.
w 2005 r. personel systemu bibliotecznego liczył 71 osób, biblioteki systemu bibliotecznego udostępniły łącznie 663 184 woluminów, katalog elektroniczny zawierał 84 458 rekordów, a w sieci bibliotek uczelnianych pracowało 91 komputerów.
Biblioteka uczestniczy też aktywnie w procesie kształcenia młodzieży, prowadzi szkolenia w zakresie korzystania ze zbiorów tradycyjnych i elektronicznych nośników informacji oraz praktyki dla studentów bibliotekoznawstwa.
Szczególne miejsce wśród prac realizowanych przez bibliotekę zajmuje działalność naukowa i informacyjnobibliograficzna. Od lat prowadzony jest serwis informacyjny Pedagogika online z zakresu edukacji, psychologii i nauk pokrewnych oraz gromadzona dokumentacja publikacji naukowych pracowników Akademii Pedagogicznej (od 2001 r. dostępna online). Pracownicy systemu bibliotecznoinformacyjnego są autorami licznych publikacji i referatów wygłaszanych na konferencjach krajowych i zagranicznych.
Strona domowa Biblioteki Głównej http://www.ap.krakow.pl/biblio informuje na bieżąco o działalności biblioteki.
Biblioteka Główna współpracuje z wieloma bibliotekami krajowymi i zagranicznymi m.in. z Bibliothek der Pädagogischen Hochschule we Freiburgu i Biblioteką Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego w Moskwie. Współpraca ta obejmuje wymianę doświadczeń zawodowych, w tym staże zagraniczne i wspólne opracowanie publikacji.
Biblioteka prowadzi też wymianę wydawnictw naukowych Akademii Pedagogicznej z bibliotekami krajowymi i zagranicznymi. Kontrahentami wymiany są m.in. Library of Congress w Waszyngtonie, Teachers College Columbia University w Nowym Jorku, Rosyjska Biblioteka Narodowa w Sankt Petersburgu, Fachbibliothek für Mathematik Universität w Grazu.
Warto również wspomnieć, że w Bibliotece Głównej od szeregu lat funkcjonuje Galeria malarstwa zlokalizowana w Czytelni Głównej. Celem Galerii jest umożliwienie kontaktu ze sztuką i kształtowanie odczuć estetycznych i artystycznych studentów Uczelni. Informacje o kolejnych wystawach ukazywały się na łamach prasy i w krakowskiej kronice telewizyjnej.
Na przestrzeni 60 lat tradycyjna książnica przechodziła szereg zmian przekształcając się w nowoczesną bibliotekę dostosowaną do realizacji nowych zadań wynikających z misji Uczelni. Działalność biblioteki od początku jej istnienia, ukierunkowana była na potrzeby użytkownika. Tej zasadzie pozostała wierna do dziś. Rozszerzeniu uległ tylko zakres zbiorów i oferowanych usług, a tradycyjny warsztat bibliograficzny został wzbogacony najnowszymi, elektronicznymi źródłami informacji.
Uniwersalny charakter zbiorów, krótki czas realizacji zamówień oraz życzliwa i kompetentna obsługa sprawiają, że w środowisku naukowym Krakowa biblioteka uzyskała opinię instytucji przyjaznej czytelnikowi.
Teresa Wildhardt
Dyplom dla Akademii Pedagogicznej im. KEN za 1. miejsce
w rankingu najlepszych uczelni pedagogicznych w 2006 r.
