Zbigniew Długosz,
Sławomir Kurek

Starzenie się ludności w Polsce na tle regionów Unii Europejskiej

Starzenie się społeczeństw, polegające na zwiększaniu się udziału ludzi starszych w stosunku do ogółu populacji, jest jednym z podstawowych problemów dzisiejszych czasów. Zjawisko to jest procesem o charakterze dynamicznym i wiedzie do stanu statycznego, zwanego starością demograficzną. Jej podstawowym miernikiem stosowanym w literaturze jest udział ludności w wieku 60 (65) lat i więcej w stosunku do ogółu populacji danego obszaru. Z kolei miarą dynamiki tego procesu jest najczęściej przyrost ludności w najstarszych grupach wieku, bądź punktowe zmiany w ich udziałach. Wiedząc, że na poziom starzenia się społeczeństw ma wpływ nie tylko liczebność ludności starej, ale także zmiany w liczebności grupy najmłodszej (0–14 lub 0–19 lat), często w analizach stosuje się iloraz tych dwóch grup wiekowych, znany jako współczynnik obciążenia bądź indeks starości demografi cznej (Długosz 1997, Kurek 2001).

Proces starzenia się ludności jest wynikiem przeobrażeń ilościowych i jakościowych zachodzących w relacjach pomiędzy poszczególnymi grupami wieku ludności, uwarunkowanych szeregiem czynników demografi cznych i społeczno-ekonomicznych. Do bezpośrednich należą: rodność, umieralność i migracje ludności (Rosset 1959, 1967). w zakresie ruchu naturalnego natężenie urodzeń ma najważniejszy wpływ na poziom i dynamikę starzenia się ludności. Wzrost liczby urodzeń przyczynia się do wzrostu udziału dzieci w strukturze populacji, a tym samym do obniżenia udziału ludności najstarszej. Z kolei spadek liczby urodzeń prowadzi do zmniejszenia udziału najmłodszych grup wiekowych, a tym samym do postarzenia ludności przez wzrost udziału roczników najstarszych, natomiast wpływ poziomu umieralności (przy ustabilizowanym współczynniku zgonów niemowląt) nie jest jednoznacznie określony. w zależności od natężenia zgonów w poszczególnych grupach wieku, zmiany w tym zakresie mogą wpływać hamująco bądź przyspieszająco na proces starzenia się ludności. Jeżeli zmniejsza się umieralność wśród niemowląt, to tym samym zwiększa się udział roczników młodych. Spadek umieralności w tej grupie powoduje zatem obniżenie się odsetka ludności najstarszej. Wydłużanie się przeciętnej trwania życia i spadek umieralności w starszych grupach wieku powoduje natomiast wzrost odsetka populacji najstarszej, co prowadzi do postarzenia się społeczeństw w układach globalnych (kraj) i wewnątrzregionalnych.

Rys. 1 Wskaźnik obciążenia ludności w wieku 0-14 lat ludnością powyżej 64 lat w 2003 r.

Istotnym czynnikiem, wpływającym na stan zaawansowania i dynamikę starzenia się społeczeństw, są także migracje ludności. Największe znaczenie mają tu przemieszczenia ludzi młodych, które ze względu na wiek migrantów, w znaczący sposób mogą stymulować strukturę demografi czną obszarów emigracyjnych i imigracyjnych, a tym samym wpływać na stan i zmiany w starzeniu się ludności.

Pośrednio na zjawisko starzenia się ludności wpływają także m.in.: poziom zamożności społeczeństwa, lansowany model rodziny, aktywność zawodowa kobiet, poziom opieki społecznej i ochrony zdrowia, wykształcenie ludności oraz polityka społeczna państwa. Obszary objęte procesem starzenia się podlegają nie tylko przemianom demografi cznym, ale także ekonomicznym i społecznym. Wyrazem tego są zmiany struktury konsumpcji, wzrost zapotrzebowania na niektóre usługi (np. w dziedzinie ochrony zdrowia, opieki społecznej), zmniejszenie aktywności zawodowej, zwiększenie wydatków na utrzymanie rosnącej grupy poprodukcyjnej, zmiany struktury siły roboczej, rodziny i gospodarstw domowych. Wymusza to wiele działań ze strony państwa w zakresie dostosowania infrastruktury i nakładów fi nansowych na różne dziedziny życia społeczno-gospodarczego.

Proces starzenia się ludności zaznaczył się najwcześniej, bo już w drugiej połowie XIX w., w rozwiniętych krajach Europy Zachodniej, obejmując z czasem prawie cały kontynent oraz niektóre kraje pozaeuropejskie. Zjawisko to jest wynikiem przejścia demografi cznego ze społeczeństw o wysokiej stopie urodzeń i zgonów do populacji charakteryzującej się niską rodnością i umieralnością. Prezentowany problem pojawił się także w krajach rozwijających się, gdzie mimo stosunkowo niewielkiego udziału procentowego ludzi starszych, ich liczba wzrasta w sposób znaczący (postęp cywilizacyjny i wydłużanie się przeciętnej trwania życia).

W Polsce zjawisko starzenia się społeczeństwa zaznaczyło się po raz pierwszy na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Istotnymi czynnikami wpływającymi na skalę i przestrzenne zróżnicowanie tego zjawiska w naszym kraju były powojenne migracje wewnętrzne oraz „przesuwanie się w piramidzie wieku” kolejnych grup roczników wyżowych i niżowych, a także „wyrw” spowodowanych kataklizmami wojen światowych. w okresie 1950–2003 udział ludności w wieku powyżej 64 lat dla Polski ogółem wzrósł dwuipółkrotnie z 5,3% do 13,0%, jednocześnie zmalał udział dzieci (0–14 lat) z 29,5% do 17,2%. Tendencje te spowodowały wzrost wartości indeksu starości demografi cznej z 18,0 aż do 75,6.

Celem niniejszego artykułu było przedstawienie terytorialnego zróżnicowania stanu zaawansowania procesu starzenia się ludności w Polsce w układzie powiatów oraz w krajach Unii Europejskiej w układzie regionalnym. Jako miernik stanu zaawansowania starością demograficzną przyjęto współczynnik obciążenia demografi cznego ludności w wieku 0–14 lat ludnością w wieku 65 lat i więcej.

Rys. 2 Wskaźnik obciążenia ludności w wieku 0-14 lat ludnością powyżej 64 lat w 2003 r.

W 2003 r. wartość indeksu starości demograficznej w Polsce kształtowała się od 34,8 w powiecie grodzkim Żory (woj. śląskie) do 174,2 w powiecie grodzkim Sopot. w 23 powiatach zanotowano wartość wskaźnika obciążenia powyżej 100, co oznacza, że udział ludności starszej przewyższył odsetek dzieci. w grupie tej znalazły się największe ośrodki miejskie kraju (Warszawa – 141,0; Łódź – 139,5; Wrocław – 121,8; Kraków – 108,0; Poznań – 107,4; Szczecin – 103,1; Gdańsk – 101,2). Spośród powiatów ziemskich najwyższym obciążeniem dzieci i młodzieży ludnością starszą charakteryzował się powiat hajnowski (woj. podlaskie) – 144,6. Ujmując ogólnie, najwyższym stanem zaawansowania starością demografi czną charakteryzowały się obszary środkowej i wschodniej Polski, natomiast najniższym obszary położone w regionach północnych i zachodnich kraju (rys. 1). Demograficzna przeszłość ziem północnych i zachodnich, spowodowana ich zasiedlaniem po II wojnie światowej, do dzisiaj odzwierciedla ich młodszą strukturę wieku w porównaniu z ludnością „ziem dawnych”. Wyjątkiem jest tu obszar Sudetów, którego wyludnianie zapoczątkowane już w latach 80. spowodowało znaczące przemiany w strukturze demografi cznej. Dodatkowo upadek i restrukturyzacja wielu zakładów przemysłowych, w ostatnim okresie przemian gospodarczych (zwłaszcza w rejonie Wałbrzycha i Nowej Rudy), spowodowały masową emigrację ludności z tych terenów.

Rozpatrując zjawisko starzenia się ludności w skali regionów Unii Europejskiej (w przypadku Polski do analizy wzięto województwa, a dla pozostałych krajów regiony statystyczne Eurostatu), należy stwierdzić jego duże zróżnicowanie. Wartości indeksu starości w 2003 r. wahały się od 48,5 w regionie Vyhodne Slovensko (Słowacja) do 241,6 w regionie Liguria (Włochy), gdzie odsetek ludności starszej ponad dwukrotnie przewyższał odsetek ludności młodej. Podobna sytuacja zaznaczyła się w hiszpańskiej Asturii (215,6). w układzie przestrzennym największym poziomem starości demografi cznej charakteryzowały się regiony położone w obszarze śródziemnomorskim (płn. Hiszpania, płn. Włochy, pd. Grecja) oraz regiony wschodnich Niemiec (rys. 2). Z kolei relatywnie najmłodsza struktura wieku zaznaczyła się w nowo przyjętych krajach UE z obszaru Europy Środkowo-Wschodniej.

Pomimo wewnętrznego zróżnicowania, poziom starości demografi cznej w Polsce na tle regionów Unii Europejskiej należy uznać za stosunkowo niewysoki, niemniej jednak, obserwowany w Polsce w ostatnich latach gwałtowny spadek urodzeń, na dłuższą metę prowadzić będzie do spotęgowania tego procesu, co już obserwuje się np. w Czechach i na Węgrzech.

Zbigniew Długosz, Sławomir Kurek

Literatura:
Z. Długosz, Stan i dynamika starzenia się ludności Polski, „Czasopismo Geograficzne” 1997, z. 2, s. 227-232.
Z. Długosz, S. Kurek, Poland and European countries in the light od population ageing, [w:] Geografie a Proměny Poznáni Geografické Reality, Ostrawská Univerzita v Ostravě, Česká Geografická Společnost, Ostrawa 2004, s. 63–67.
S. Kurek, Wybrane metody i kierunki badania starzenia się ludności w świetle literatury problemu, „Studia Demograficzne” 2001, nr 1/139, s. 97–113.
E. Rosset, Proces starzenia się ludności. Studium Demograficzne. Warszawa 1959, s. 763.
E. Rosset, Ludzie starzy. Studium demograficzne. Warszawa 1967, s. 467.