Mirosław Frań

Jak udoskonalać nauczanie astronomii?

Konferencja Naukowego Koła Fizyków „Pozyton”

Odkrycia w naukach przyrodniczych stają się w ostatnich latach coraz częściej tematami medialnymi. Szczególną rolę, jako dyscyplina wyjątkowo pobudzająca wyobraźnię, pełni w nich astronomia, tym bardziej, że każdy może spróbować w niej swoich sił, gdyż do prostych samodzielnych obserwacji nie potrzeba wcale specjalistycznego sprzętu. Wykorzystanie tych specyficznych cech astronomii w pracy nauczycielskiej było jedną z przyczyn organizacji konferencji Modernizacja nauczania astronomii w ramach przedmiotu Fizyka z astronomią.

Dr hab. L. Mankiewicz

Konferencja odbyła się na terenie Młodzieżowego Obserwatorium Astronomicznego w Niepołomicach w dniach 14–16 października 2005 r. Jej organizatorem było Naukowe Koło Fizyków „Pozyton”, działające od kilku lat w Akademii Pedagogicznej.

Najważniejszym celem, jaki stawiali sobie organizatorzy, było zaprezentowanie nauczycielom nowych metod prowadzenia lekcji i zajęć pozalekcyjnych oraz sugerowanie różnych metod realizacji tematów zawartych w programach szkolnych. z drugiej strony nauczyciele dzielili się doświadczeniami zgromadzonymi w czasie swej wieloletniej pracy dydaktycznej. Konferencja stała się okazją do spotkania czynnie pracujących nauczycieli fizyki, studentów z Akademii Pedagogicznej oraz zaproszonych gości. Miłą niespodzianką było uczestnictwo nauczycieli będących absolwentami AP. Uczestnicy mieli możliwość wysłuchania ciekawych wykładów związanych z tematem konferencji. Niektóre zagadnienia były realizowane w czasie zajęć obserwacyjnych oraz przy komputerach.

Dr W. Ogłoza

Konferencję otworzył wykład prof. Jerzego Kreinera, dzięki któremu można było poznać ślady astronomii w naukach humanistycznych. Bogaty zestaw prostych instrumentów obserwacyjnych oraz praktycznych wskazówek dotyczących ich wykorzystania w szkole zaprezentowany został przez dr. Waldemara Ogłozę z naszej Uczelni. Szczególną zaletą tej prelekcji było pokazanie, iż wykonanie większości z nich możliwe jest we własnym zakresie, niewielkim kosztem i wysiłkiem, co – wobec niskich możliwości budżetowych szkół – jest nader cenną umiejętnością. Wiele informacji na ten temat osoby zainteresowane mogą znaleźć na stronie Katedry Astronomii Akademii Pedagogicznej: http://www.as.ap.krakow.pl/.

Podczas trwania konferencji często pojawiającym się tematem było wykorzystanie kamer internetowych do amatorskich obserwacji astronomicznych. Głównym animatorem tego tematu był dr hab. Lech Mankiewicz z PAN w Warszawie. Umiejętność obsługi kamery internetowej, wraz z wiedzą o szerokim zakresie możliwości jej wykorzystania nie tylko w astronomii, ale również w różnych działach fizyki, chociażby poprzez tworzenie odpowiednich filmów poklatkowych, może być dla każdego nauczyciela cenną pomocą w organizacji swoich lekcji. Większość zaprezentowanych materiałów, w tym szczegółowe instrukcje obsługi kamer internetowych oraz opracowania uzyskanych wyników, udostępnionych jest na stronie http://ccd.astronet.pl/ oraz wspomnianej już witrynie Katedry Astronomii AP.

Studenci z Koła Naukowego Fizyków „Pozyton”

Dr hab. Lech Mankiewicz opowiedział także o ciekawym programie Telescopes in Education, który umożliwia uczniom i studentom (wyłącznie pod kierunkiem nauczycieli) dostęp do zdalnie sterowanych, profesjonalnych teleskopów. Mogą oni własnoręcznie prowadzić obserwacje astronomiczne „na żywo” przez internet, poszerzając swoją wiedzę z astronomii, fizyki i informatyki. Cenną zaletą teleskopów internetowych, ze względu na ich zlokalizowanie na półkuli zachodniej naszego globu, jest fakt, iż „pracują”, gdy w Polsce jest dzień, czyli w czasie trwania lekcji szkolnych. Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie internetowej programu Hands-On Universe, Europe: http://www.euhou.net/.

Inny sposób przedstawiania tematów astronomicznych, stosowany od wielu lat, zaprezentował dr Henryk Chrupała z Planetarium Śląskiego w Chorzowie. Dotyczył on wykorzystania aparatury planetarium jako pomocy dydaktycznej. Równocześnie przedstawił on sposób organizacji olimpiady astronomicznej – skierowanej do bardziej ambitnych uczniów – jako okazji do podnoszenia i prezentowania ich wiedzy. Osobiście urzekł mnie list, wysłany parę lat temu przez pewnego ucznia, dotyczący Olimpiady Astronomicznej, który został w tym wystąpieniu zacytowany. Pisał on nie tylko o samej olimpiadzie i rozwijaniu swoich zainteresowań, do których go ona pobudziła, ale także m.in. o przyjaźniach, jakie dzięki niej nawiązał. Autorem listu był Aleksander Wolszczan – obecnie jeden z najbardziej znanych na świecie polskich astronomów.

Możliwości zintegrowania nauczania fizyki i astronomii próbował pokazać, na przykładzie zórz polarnych, prof. Bartłomiej Pokrzywka z Akademii Pedagogicznej. Prezentacja tak atrakcyjnego tematu może być jednocześnie okazją do przekazania pojęć i zagadnień zawartych w programie szkolnym.

Spotkanie z dr. Adamem Smólskim, redaktorem naczelnym czasopisma „Fizyka w szkole”, stało się okazją do dyskusji nad ogólną sytuacją fizyki jako przedmiotu szkolnego, w której to gorący udział wzięli głównie nauczyciele zgromadzeni na sali. Najczęściej poruszanym tematem była reforma systemu kształcenia oraz problem nowej matury.

Także i członkowie Naukowego Koła Fizyków „Pozyton” zaprezentowali swój dorobek z zakresu astronomii. Mirosław Frań, student V roku, opowiedział o możliwościach wykorzystania wyników uzyskanych z licznych obserwacji zjawisk zaćmieniowych, jakie studenci naszego koła przeprowadzili na przestrzeni paru ostatnich lat. Nadmienić należy, iż do wspomnianych zjawisk zaćmieniowych, prócz znanych wszystkim zaćmień Słońca i Księżyca, dochodzą także przejścia planet dolnych, czyli Merkurego i Wenus, przed tarczą Słońca, których byliśmy ostatnimi czasy świadkami.

Niewielki byłby pożytek z konferencji, gdyby na „suchej teorii” wszystko się zakończyło. Na szczęście uczestnicy mogli również samodzielnie przeprowadzić obserwacje, wykorzystując do tego celu zarówno powszechnie znane, tradycyjne instrumenty (lunety, aparaty fotograficzne), a także kamery internetowe, znacznie rozszerzające możliwości prowadzenia amatorskich obserwacji. i to kamery internetowe, ze względu na pewien element nowości, jak i szerokie możliwości ich zastosowania, cieszyły się największym powodzeniem. Na te właśnie ćwiczenia praktyczne organizatorzy konferencji chcieli położyć istotny nacisk, ze względu na ogromne znaczenie obserwacji w procesie nauczania elementów astronomii.

Całość konferencji okraszona została wspólnym ogniskiem, pozwalającym na mniej formalne, za to bardziej gorące rozmowy, oraz zwiedzaniem zamku w Niepołomicach. Dodatkowo ostatniego dnia zorganizowano wyjazd do Obserwatorium Astronomicznego Akademii Pedagogicznej na Suhorze, gdzie można było się zapoznać zarówno ze znajdującym się tam sprzętem, jak i prowadzonymi obserwacjami.

Spodziewanym efektem konferencji było przekonanie uczestników, że zagadnienia astronomii mogą być realizowane w atrakcyjnej i zrozumiałej dla uczniów formie, a samo organizowanie obserwacji może być przeprowadzone przy minimalnym nakładzie środków finansowych. Zaprezentowanie olbrzymich możliwości, drzemiących w takich nowinkach technologicznych, jak aparaty cyfrowe czy kamerki internetowe było w moim odczuciu szczególnie cenne – o potrzebie posiadania umiejętności wykorzystywania internetu w tej pracy nie trzeba już nikogo przekonywać.

Jako podsumowania użyję słów jednej z nauczycielek, która w liście z podziękowaniami, przysłanym nam już po zakończeniu konferencji, napisała: „Myślę, że dla nas – nauczycieli, uczestniczących w konferencji, przedstawione wykłady, prezentacje, jak i ćwiczenia praktyczne, nie tylko wzbogaciły naszą wiedzę, ale stały się źródłem nowych pomysłów do pracy dydaktycznej, a wspólne spotkanie pracowników naukowych, nauczycieli i studentów Akademii Pedagogicznej dało możliwość szerszego spojrzenia na problem nauczania astronomii”.

Mirosław Frań

NKF „Pozyton”, e-mail: pozyton@ap.krakow.pl, witryna: www.ap.krakow.pl/pozyton/