Współczesny człowiek bez zdobycia odpowiedniego wykształcenia nie jest w stanie optymalnie funkcjonować w różnych sferach wciąż zmieniającej się rzeczywistości; nie osiąga ani sukcesu w pracy, ani psychicznego komfortu. w świetle tej tezy po raz kolejny powraca postulat umiejętnego sterowania procesem kształcenia – nie można bowiem ograniczać się do krytyki systemu edukacji, przechodząc niejako do porządku dziennego nad jej brakami. Zachodzi zatem potrzeba wskazania kierunków zmian tego stanu rzeczy, by polscy uczniowie mieli szansę kształcić się w środowiskach zaspokajających ich potrzeby, w których dobrze się czują, a przy tym skutecznie przygotowują do życia w skomplikowanej obecnie rzeczywistości. Szczególną wartość dla nauczyciela chcącego zadbać o odpowiednie wykształcenie swoich podopiecznych mają dobre publikacje z zakresu pedagogiki stosowanej. Jedną z nich jest książka profesora Kazimierza Denka Ku dobrej edukacji.
Jej treść stanowi odpowiedź na sformułowane przez autora we Wstępie pytania: „Jak szkoła może pomóc uczniowi w jego rozwoju, poznawaniu świata, wdrożyć w dyscyplinę życia i pracy? Jak ma przygotować go do samodzielnego, mądrego i odpowiedzialnego życia w prawdzie, utrwalić wysiłek do dalszego doskonalenia samego siebie oraz ulepszania życia społecznego?” (s. 22).
Dobra szkoła, o której pisze autor, powinna być ponadto placówką oświatową, nowoczesną, innowacyjną, otwartą na środowisko i kraj; bezpieczną, przyjazną, zdolną do przekształcania się i zmieniania, czyli reagowania w sposób elastyczny na potrzeby uczestników procesu kształcenia i środowiska (s. 66). „W szkole tej uczniowie mają prawo do wyrażania swoich opinii i współdecydowania o jej losach, są sobą (kimś), a odwieczne «uczę się, bo muszę» ustępuje miejsca «uczę się, bo chcę». Natomiast zachodzące w niej relacje uczniowie – nauczyciel oparte są na szacunku, a hierarchię zastępuje partnerstwo” (s. 70). o potrzebie – a przy tym realnej możliwości – tworzenia takiej nowej szkoły przekonuje w swej publikacji Kazimierz Denek. Jej wizję odnosi do założeń i realizacji reformy edukacji, która od kilku lat jest w naszym kraju urzeczywistniana.
Oczywiście, formułuje pod adresem polskiego, reformowanego systemu edukacji uwagi krytyczne (dotyczące na przykład nierówności oświaty na wsi i w miastach, zróżnicowania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z tych środowisk, likwidacji małych szkół i tworzenia w ich miejsce molochów, niskiego wskaźnika upowszechnienia edukacji przedszkolnej) (s. 45-49). Ważne jest jednak, iż podkreśla także szanse stworzone przez reformę (s. 33), które – w pełni zrealizowane – mogą stać się autentycznymi walorami polskiej edukacji.
Jednym z najważniejszych i najpilniejszych zadań współczesnej edukacji szkolnej jest – w opinii autora – dokonanie zmian w treściach kształcenia. Ponadto wymienia wśród nich przygotowanie młodzieży do samodzielnego, rozumnego korzystania z rozmaitych źródeł wiedzy, koordynowanie poczynań różnych instytucji przekazujących czy udostępniających wiedzę, pomaganie młodemu pokoleniu w systematyzowaniu, selekcji i ewaluacji zdobytej wiedzy (s. 51-52). Ważnym wyzwaniem jest również zerwanie z przeciętnością w edukacji, gdyż rodzi ona niebezpieczeństwo „gubienia” talentów, wybitnie uzdolnionych uczniów (s. 65, 91).
Nowa, dobra szkoła ma, jego zdaniem, dostosowywać programy kształcenia do potrzeb rynku pracy. Nie może ograniczyć się do wyposażania uczniów w wiedzę, ale także formować ich postawy i umiejętności, uczyć i nakłaniać do samodzielności, przedsiębiorczości, kreatywności, elastyczności (s. 88). Jednym słowem – nie może być instytucją oderwaną od rzeczywistości społecznej, specyfiki dokonujących się w niej przeobrażeń. We współczesnej, nowoczesnej szkole szczególne znaczenie – jak podkreśla autor – ma edukacja aksjologiczna. Proces dydaktycznowychowawczy powinien posiadać stały punkt odniesienia, którym jest system wartości uniwersalnych, ogólnoludzkich (s. 120-132, 139).
Problem ten nabiera szczególnego znaczenia obecnie, gdy młodzi ludzie żyją w świecie cechującym się wielokulturowością, ale także kwestionowaniem wielu tradycyjnych wartości. Bez jasnego odniesienia do uniwersalnych wartości i norm nie ma jednak prawdziwego wychowania – wychowania na miarę obecnego, skomplikowanego, pełnego zagrożeń świata. Profesor podkreśla, iż celami współczesnej szkoły powinny być między innymi: kształtowanie twórczego myślenia, kreatywności uczniów, umiejętności współpracy z innymi oraz samokontroli (s. 142-159, 170, 172).
Autor obala stereotyp/mit dotyczący metod aktywnych, którym w pewnym momencie nadano uprzywilejowane miejsce w nowej szkole, a niekiedy zaczęto uznawać je za jedyne słuszne, niezależnie od realizowanych celów. Dokonuje przeglądu różnych klasyfikacji metod dydaktycznych, zwracając uwagę na nowe propozycje w tym zakresie. Nieodłącznym elementem kształcenia szkolnego jest ewaluacja uczniowskich postępów w nauce. Kazimierz Denek poświęca jej w swojej publikacji sporo miejsca, analizując kwestię oceniania wewnątrzszkolnego i zewnętrznego. Szczególnie interesujące – w kontekście przemian w polskim systemie edukacji – są uwagi dotyczące egzaminów zewnętrznych (budzących sporo kontrowersji wśród nauczycieli, rodziców i samych uczniów).
Rozważania autora na temat optymalizacji funkcjonowania różnych elementów systemu edukacji zamyka rozdział pod znaczącym tytułem: Decydują nauczyciele. „O funkcjonowaniu szkoły, uzyskiwanych przez uczniów wynikach w nauce, postawach i zachowaniach dzieci i młodzieży, przebiegu i efektach reform oświatowych decydują nauczyciele, ich predyspozycje i cechy osobowości oraz kwalifikacje ogólne i profesjonalne” – zauważa Kazimierz Denek. (s. 213). Kreśli on model nauczyciela, który ma szansę swą działalnością przyczynić się do urzeczywistnienia wizji nowej szkoły.
W swojej publikacji Ku dobrej edukacji profesor szczegółowo analizuje szereg istotnych warunków, niezbędnych do kreowania nowej szkoły, nowej edukacji – odpowiadającej współczesnej rzeczywistości, w której „pytania gromadzą się szybciej niż odpowiedzi” (s. 224). Edukacja w dzisiejszym świecie ma – jego zdaniem – przygotować nowe pokolenie do pluralizmu, demokracji, otwartości, tolerancji i szacunku do innego środowiska naturalnego i kulturowego, równości, negocjacji i współistnienia, samodzielności myślenia i działania, dialogu, współdziałania i współpracy, odpowiedzialności globalnej (s. 225).
Sugestie profesora dotyczą niemal wszystkich aspektów szkoły – jako instytucji edukacyjnej oraz środowiska społeczno-wychowawczego: zarówno kwestii związanych z dydaktyką (od celów i procesu kształcenia, poprzez treści dydaktyczne, metody aż po ewaluację uczniowskich postępów w nauce), jak i działalnością wychowawczą (edukacją aksjologiczną, czasem wolnym, samorządnością uczniów, podmiotowością). Wyraźnie podkreślona została również rola nauczyciela – jako realizatora przemian w systemie edukacji, potencjalnego ich inicjatora a także kreatora zdolnego i gotowego do wprowadzania innowacji.
Książka Ku dobrej edukacji jest lekturą interesującą i inspirującą. Godna jest polecenia pedagogicznym pracownikom szkół, a także studentom przygotowującym się do zawodu nauczyciela. Czas poświęcony lekturze książki profesora Kazimierza Denka będzie dla nich wszystkich czasem twórczej refleksji nad kondycją polskiego systemu edukacji i możliwościami jego dalszego doskonalenia.
Józef Sowa
Kazimierz Denek, Ku dobrej edukacji. Toruń – Leszno. Wydawnictwo Edukacyjne „AKAPIT”, 2005, 244 s.