Głosy o książkach

Barbara Jarska

O edukacji nauczycielskiej słów kilka

R eforma edukacji stawia przed szkolnictwem wyższym wiele wyzwań, przede wszystkim w zakresie kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli. Dotychczasowe, skostniałe już formy i systemy nauczania wymagają modernizacji, powodowanej potrzebami współczesnej oświaty. Kwestia owych potrzeb stała się przedmiotem rozważań i dyskusji wśród przedstawicieli krakowskich uczelni oraz reprezentantów Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego. Okazją do wymiany poglądów stała się krakowska konferencja z 4 grudnia 2003 r. Zorganizował ją ZNP AP. Konferencji tej, prócz rozważań dotyczących edukacji nauczycielskiej i jej założeń, przyświecała chęć przypomnienia postaci profesora Czesława Majorka. Wygłoszone na sympozjum referaty wraz z głosami w dyskusji zostały wydane w 2004 r. w Krakowie, w tomie pt. Edukacja nauczycielska wobec zadań reformy, pod redakcją Haliny Kosętki, Bożeny Pietrzyk i Ryszarda Ślęczki.

Książka składa się z trzech części: pierwsza poświęcona jest sylwetce profesora Majorka, w drugiej znalazły się rozprawy uczestników konferencji zawierające rozważania na  temat edukacji nauczycielskiej, natomiast część trzecią tworzą wypowiedzi uczestników pokonferencyjnej dyskusji, będącej uzupełnieniem części referatowej.

Pamięci profesora Czesława Majorka poświęcono cztery wystąpienia (Zygmunta Ruty, Kasa Mazurka, Andrzeja Klisia i Jana Krukowskiego). Z tych wspomnień wyłania się obraz wybitnego działacza i naukowca, człowieka nieustannie poszukującego nowych ścieżek badawczych, wielkiego zwolennika nowoczesnych metod nauczania, kładącego nacisk na  samodzielne analizowanie przez studentów wybranych zagadnień problemowych.

Rozprawy zaprezentowane przez uczestników konferencji poruszają znaczące i aktualne zagadnienia z dziedziny edukacji. Wstępem do omawianej tematyki jest artykuł Haliny Kosętki i Janiny Wyczesany, nakreślający obraz edukacji w okresie przemian społecznoekonomicznych w Polsce od 1989 r. Tekst ów odgrywa ważną rolę w całej publikacji, albowiem stanowi próbę całościowego spojrzenia na  rozmaite problemy współczesnej edukacji; przedstawia obecny stan oświaty w Polsce oraz wyznacza kierunki dalszych reform. Jego dopełnieniem są ciekawe informacje na temat kształcenia specjalnego.

Kluczowym zagadnieniem omawianego tomu jest edukacja nauczycieli. Wszakże, w myśl założeń reformy, zmieniło się postrzeganie ich roli i zadań. Sprawą priorytetową jest niewątpliwie konieczność stworzenia nauczycielom optymalnych warunków do zdobywania wiedzy i kompetencji. W tym zakresie czeka jeszcze wiele wyzwań, gdyż jakość edukacji zależy od  jakości kadry nauczycielskiej i jej ofiarności - mówi o edukacji nauczycieli Czesław Banach.

W świetle nowych wymagań rola nauczyciela staje się coraz trudniejsza, coraz więcej czasu wymaga samodoskonalenie zawodowe. Jakie są jednak determinanty doskonalenia zawodowego nauczycieli? Na to pytanie udziela odpowiedzi Zenon Jasiński, opierając swą wypowiedź na wynikach badań przeprowadzonych wśród nauczycieli opolskich.

Z kolei Józef Kuźma snuje refleksje dotyczące wizji przyszłej szkoły i dalszej edukacji nauczycieli. Aktualny system szkolnictwa poddawany jest nieustannej krytyce, autor próbuje odpowiedzieć, m.in. na pytanie o koncepcję szkoły przyszłości najbliższej społecznym oczekiwaniom i współczesnym wyzwaniom cywilizacyjnym oraz na problem kształcenia dzieci na różnych etapach edukacji szkolnej. Wskazuje również, na  jakich paradygmatach powinna się opierać edukacja nauczycieli przyszłej szkoły.

Mimo wprowadzenia wielu zmian w edukacji, nadal istnieją dostrzegalne różnice między ideałem kształcenia nauczycieli a  rzeczywistością. Dlatego zagadnienie to winno być przedmiotem ciągłych dyskusji, o co zabiega Bożena Muchacka.

Warto też zauważyć, że omawiana problematyka zyskała nowy wymiar w związku z integracją europejską. Pojawiły się nowe wymagania wynikające ze standardów europejskich, chociaż jest to o tyle skomplikowane, że w  krajach UE istnieją różne tendencje kształcenia nauczycieli i ich samodoskonalenia się. Lidia Pawelec, opierając się na Kierunkach przemian oświatowych w latach dziewięćdziesiątych A. Jankowskiego, podaje również propozycje kierunków, w obrębie których powinna się dokonywać modernizacja kształcenia nauczycieli.

W omawianej publikacji istotny jest też głos samych zainteresowanych, czyli studentów kierunków pedagogicznych studiów dziennych i zaocznych. Jolanta Szempruch zaprezentowała wyniki przeprowadzonych badań wśród tej grupy. Dotyczyły one motywacji wyboru studiów, działalności pedagogicznej studentów, hierarchii ich potrzeb i oczekiwań w zakresie wiedzy pedagogiczno- psychologicznej, poziomu gotowości samokształceniowej. Autorka podsumowała uzyskane w badaniach rezultaty i  precyzyjnie sformułowała ich wnioski.

Tematykę rozwoju zawodowego nauczycieli, jego założeń i oczekiwań z nim związanych, podjął w swym wystąpieniu Ryszard Ślęczka. Przedstawił proces wdrożenia systemu awansu zawodowego, przybliżył ów system i jego wymagania, a ponadto zaprezentował konkretne dane związane z podejmowaniem przez nauczycieli awansu zawodowego i motywacją, jaka nimi kieruje. Autor dokonał oceny realizacji tego systemu, sygnalizując kilka istotnych problemów.

Ciekawą kwestię poruszył również Wiesław Polmiński, bowiem zajął się „wiedzą w niewiedzy” w kształceniu nauczycieli. Stwierdził, iż wiedza o tym, że nauka nie zna do końca prawdy o ludzkiej osobowości, może znacznie ograniczyć porażki występujące w praktyce edukacyjnej.

Kolejnym interesującym zagadnieniem zajął się Antoni Rumiński. Fundamentem dla jego rozważań była teza, iż nadzieja stanowi znaczącą wartość w edukacji nauczycielskiej. „W każdym wychowaniu człowieka jest miejsce na  nadzieję” - pisze autor. Artykuł ten wyraża troskę o dalszy rozwój reformy edukacji, a także uwypukla istnienie nierozerwalnego związku edukacji z człowiekiem i jego osobowością.

W części dyskusyjnej wypowiadano się na temat zagrożeń edukacji, ale była to  równocześnie świetna okazja do zaprezentowania swojego stanowiska wobec wygłoszonych prac. Bogdan J. Nowecki wypowiedział się na temat obecnego modelu przygotowania kadr nauczycielskich. Sławomir Piskorz wygłosił opinię, iż  należy nie tylko kształcić, ale i kształtować nauczycieli, wyraził poza tym powątpiewanie, czy taka uczelnia jak AGH powinna kształcić nauczycieli. Wątek ten podjął Józef Szerłomski; podając szereg mocnych argumentów, bronił sensu istnienia zajęć z dydaktyki na Akademii. Potrzebę lepszego przygotowania pedagogicznego studentów na kierunkach nauczycielskich zasygnalizowała z kolei Elżbieta Mastalerz.

Edukacja nauczycielska wciąż niesie ze sobą nowe problemy, nowe wyzwania. Dążąc do optymalnego przygotowania nauczyciela do zawodu ulega ciągłym przekształceniom. Praca nauczycielska po raz kolejny okazuje się zadaniem niezwykle odpowiedzialnym, gdyż w ręku nauczycieli leży przyszły los wielu pokoleń; od ich przygotowania i umiejętności zależeć będzie obraz społeczeństwa polskiego. Prezentowana publikacja przybliża wiele zagadnień z tej dziedziny, ukazuje aktualną sytuację edukacji nauczycielskiej oraz jej potrzeby i kierunki zmian, jednakże szeroka tematyka nie została w pełni wyczerpana. Jakkolwiek zadania stawiane przed edukacją nauczycieli są trudne, a ich realizacja wymaga wiele czasu; zwraca uwagę fakt, że w obliczu wielostronności procesu edukacji autorzy prac nie zapomnieli, iż nauczyciel to  także człowiek.

Barbara Jarska

Edukacja nauczycielska wobec zadań reformy, pod redakcją Haliny Kosętki, Bożeny Pietrzyk i Ryszarda Ślęczki. Wydaw. Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2004, 147, [3] s.