Konferencje

Grażyna Gunia

Sprawozdanie z ogólnopolskiej konferencji naukowej Świat pełen znaczeń - kultura i niepełnosprawność

W dniach 19-20 maja 2005 r. odbyła się w Akademii Pedagogicznej im. KEN w Krakowie konferencja naukowa na temat: Świat pełen znaczeń - kultura i niepełnosprawność. Jej organizatorami była Katedra Pedagogiki Specjalnej AP. Inicjatorem i głównym pomysłodawcą konferencji była prof. A. Rakowska, a kontynuatorem pomysłu prof. J. Wyczesany. Za całość organizacyjną odpowiedzialni byli dr J. Baran i dr S. Olszewski.

Wielowymiarowy i interdyscyplinarny charakter kultury, związany z utrwalonymi normami, wzorcami i wartościami obowiązującymi w otaczającym nas świecie, był ideą przewodnią uczestników konferencji, którzy mieli odpowiedzieć na pytanie: jakie jest miejsce i sens obecności osób niepełnosprawnych w dorobku materialnym i duchowym ludzkości? Zamierzeniem organizatorów było zachęcenie reprezentantów różnych środowisk (naukowych, twórczych, związanych z osobami niepełnosprawnymi) do spotkania, przedstawienia badań teoretycznych, metodologicznych, a także doświadczeń inspirowanych kontaktowaniem się pojedynczych osób i grup ludzkich z określonym tworzywem kultury.

Odpowiedź na te i inne pytania stanowiły tezy referatów, tak teoretycznych jak i praktycznych opracowań, które zgodnie z ramowym programem konferencji miały charakter prezentacji w sesjach plenarnych i tematycznych - szczegółowych, które podzielono na pięć sekcji: I  sekcja: Osoba niepełnosprawna jako twórca i odbiorca kultury; II sekcja: Nowe koncepcje upowszechniania kultury i nowe idee aktywności kulturalnej osób niepełnosprawnych; III sekcja: Integracyjna przestrzeń kultury, języka i edukacji; IV sekcja: Kulturowe konteksty niepełnosprawności; V sekcja: Edukacyjne i rehabilitacyjne konteksty niepełnosprawności. Łącznie wygłoszono 63 referaty w sekcjach i 9 w sesji plenarnej.

W pierwszym dniu obrad prof. J. Wyczesany, Kierownik Katedry Pedagogiki Specjalnej AP, witając uczestników konferencji zaprosiła wszystkie zebrane osoby do twórczego uczestnictwa w  obradach, które miały na celu zintegrować środowiska szkolne i pozaszkolne do upowszechniania idei kultury zarówno w środowisku osób pełno-, jak i niepełnosprawnych.

Uroczystego otwarcia konferencji dokonał JM Rektor - elekt Akademii Pedagogicznej, prof. AP H. Żaliński, który stwierdził, że Kraków, jako miasto wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, jest wspaniałym miejscem do rozważań na temat kulturowych kontekstów niepełnosprawności. Termin konferencji powinien zmobilizować ich uczestników do aktywnego udziału w Festiwalu Nauki oraz „Białej Nocy”.

Referaty w obradach plenarnych poświęcone były rozważaniom na temat dokonań artystycznych osób niepełnosprawnych, które najczęściej rozpatrujemy jako udział twórców i odbiorców przekazów artystycznych w procesie autorehabilitacji i rehabilitacji społecznej. Pojawiło się więc pytanie, czy istnieje kultura osób niepełnosprawnych jako subkultura społeczności globalnej? Czy twórczość jest jedna, bez względu na wiek, rasę, preferowane wartości? Czy twórczość artystyczną należy zawsze oceniać w  kontekście autorewalidacji? Odpowiedzi na te i inne pytania były przedmiotem prezentowanych referatów w sesjach plenarnych. Prof. Cz. Kosakowski z UWM z Olsztyna, przywołując prekursorów pedagogiki specjalnej, m.in. M. Grzegorzewską, przypomniał, że podstawą pracy rehabilitacyjnej nauczyciela-wychowawcy z dzieckiem niepełnosprawnym jest nie bierność, ale postawa poszukująca, która zmusza uczestników procesu terapeutycznego nie tylko do odtwarzania, ale przede wszystkim do tworzenia. Twórczość powinna pełnić nawzajem się uzupełniające funkcje poznawcze, kształcące i terapeutyczne, stąd „[.] wielość spojrzeń, wielość problemów w  twórczości osób niepełnosprawnych”.

Prof. Ryszard Pichalski (APS Warszawa) omawiając kwestie tworzenia, współtworzenia i recepcji przekazów kulturowych przez osoby pełno- i niepełnosprawne, powoływał się na wnioski z badań własnych. Autor nie stwierdził różnic w obydwu grupach osób, które mają identyczne zainteresowania i potrzeby kulturalne oraz ich hierarchizację.

Osiągnięcia młodzieży niepełnosprawnej na różnych płaszczyznach życia kulturalnego wymagają pełnej ich akceptacji ze strony pełnosprawnego społeczeństwa. Problem „postaw wobec życia osób niepełnosprawnych” omówiła prof. J. Wyczesany, konkludując: „[.] o  kulturze narodu świadczą ich postawy wobec osób niepełnosprawnych”.

Prof. U. Eckert z APS w Warszawie omawiając Ekspresję artystyczną osób z wadą słuchu zaznaczyła, że osoby niesłyszące - pomimo trudności w komunikowaniu się słownym - przekazują nam swoje spostrzeżenia, przeżycia, przemyślenia w różnych formach działalności artystycznej, takiej jak malarstwo, rzeźba, pantomima, techniki komputerowe oraz poezja. Problem uczestnictwa dzieci z wadą słuchu w kulturze był również przedmiotem referatu, prof. GWSP A. Korzon (Górnośląska WSP Mysłowice): Literatura piękna w rehabilitacji niesłyszących. Autorka w oparciu o wnioski z badań własnych stwierdziła, że niesłyszący rzadko sięgają po książkę, która jest źródłem ciekawych informacji, wiedzy, a  także sposobem na spędzanie czasu wolnego. Niemożność słuchania bajek, a później ich czytania ze względu na ogromne trudności językowe, ma swoje konsekwencje w aktywnym uczestnictwie w kulturze narodowej. Dlatego autorka postulowała o wydawanie książek dwujęzycznych, tzn. migano-pisanych, które są publikowane w  wielu krajach, np. w USA lub w Niemczech. Z kolei prof. A. Rakowska (AP Kraków) w swoim referacie pt.: Osoba niepełnosprawna w  zmieniającym się świecie kultury i komunikacji nawiązała do problemu integracyjnej przestrzeni kultury, języka i edukacji. Praktycznym odzwierciedleniem realizacji tego problemu był fakt, że  przez cały czas trwania konferencji mgr M. Majda z  Polskiego Związku Głuchych tłumaczyła obrady plenarne i w sekcjach na język migowy - dla niesłyszącej uczestniczki konferencji. Musimy się przyzwyczaić do obowiązującej w naszej kulturze dwujęzyczności, w kontekście języka słowno-manualnego (migowego).

Twórczą obecność osób niepełnosprawnych w wymiarze psychologii humanistycznej i antropologicznej przedstawiła prof. W. Pilecka z UJ. Autorka podkreślała, że twórczość jest ekspresją własnej tożsamości, polegającą na  powoływaniu czegoś, czego nie było. Twórczość często łączymy z samorozwojem, który w przypadku osób głuchoniewidomych, a więc pozbawionych szansy na poznawanie świata wzrokiem i słuchem, jest niewyobrażalny, a często wytycza granicę aktualnych możliwości. O twórczych osiągnięciach naukowych i poetyckich głuchoniewidomej Olgi Skorochodowej, mówiła prof. M. Zaorska (UWM Olsztyn).

Referaty w sekcjach dotyczyły m.in. prezentacji osób niesłyszących jako twórców i odbiorców kultury narodowej i globalnej. Dr U. Bartnikowska i mgr M. Wójcik z UWM z Olsztyna omawiając udział osób z uszkodzonym słuchem jako twórców kultury, uważają, że osoby te - żyjące często na pograniczu dwóch światów: ludzi słyszących (używających języka werbalnego) i niesłyszących (posługujących się językiem migowym), mają niepowtarzalną możliwość wzbogacania kultur tych dwóch światów. Problem odbioru telewizji jako formy uczestnictwa uczniów z wadą słuchu w ponowoczesnej kulturze zaprezentowała dr K. Plutecka (AP Kraków). Badania empiryczne autorki potwierdziły, że  telewizja jest najczęstszą formą spędzania wolnego czasu przez niesłyszących uczniów, którzy, preferując telewizję jako formę kontaktu z kulturą, stają się „ponowoczesnym telepokoleniem”. Z kolei dr Marzena Klaczak (AP Kraków) przedstawiła problem Wspierania elementarnych zdolności twórczych uczniów niesłyszących. Interesująca była prezentacja multimedialna prof. B. Szczepankowskiego (Uniwersytet Kardynała S. Wyszyńskiego, Warszawa): Niesłyszący twórcy kultury - wybitni malarze XIX i XX wieku, który omówił sylwetki uznanych na całym świecie malarzy (F. Prek, F. Pęczarski, K. Wiszniewski i Epifaniusz Drowniak, znany jako Nikifor), żyjących tak jak autor wystąpienia, w świecie ciszy.

Współczesne informacje na temat „sztuki i kultury bez barier na przykładzie organizacji społecznych w Austrii” przedstawiła mgr V. Zbyszewski (AKH Univ. Klinik Wiedeń - Austria). Świadome, jakościowe i niedyskryminujące przedstawienie ludzi niepełnosprawnych w reklamie to innowacja i rodzaj integracji kulturalnej, której motto brzmi: „konsumuję, jestem klientem, więc mogę też reklamować”. W konserwatywnej Austrii dzięki organizacji Main Projekt Ispot powstał program, który odważył się przedstawić ludzi niepełnosprawnych w reklamie. Nie chodziło o finansowe wsparcie, o współczucie lub o pomoc socjalną, tylko o przedstawienie ludzi niepełnosprawnych jako konsumentów wytworów produkcji. Dotychczas było nie do pomyślenia, aby reklama telewizyjna lub plakaty pokazywały osoby niepełnosprawne. Teraz jest to na porządku dziennym, że  niepełnosprawny aktor wykonuje takie same czynności jak osoba pełnosprawna.

Przedmiotem zainteresowania większości prezentowanych referatów był problem nowych koncepcji upowszechniania kultury i nowych idei aktywności kulturalnej osób niepełnosprawnych oraz edukacyjnych i rehabilitacyjnych kontekstów niepełnosprawności. Interesujące referaty na te tematy wygłosili: pracownicy Katedry Pedagogiki Specjalnej AP: dr J. Baran (Wzory osobowe w kulturze masowej a problemy wychowania uczniów niepełnosprawnych), mgr D. Baraniewicz (Zainteresowania kulturalne uczniów z upośledzeniem umysłowym), dr E. Dyduch (Kształtowanie postaw dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną wobec kultury fizycznej), dr G. Gunia (Uczniowie niesłyszący jako twórcy i odbiorcy kultury fizycznej), dr J. Konarska (Rehabilitacyjny aspekt udziału osób niepełnosprawnych w tworzeniu dóbr kulturalnych), dr D. Kornaś (Działalność Drużyn Nieprzetartego Szlaku źródłem poznania tradycji, kultury i cywilizacji kraju), dr P. Majewicz (Niepełnosprawność z perspektywy psychologii pozytywnej), dr E. M. Minczakiewicz („Niepełnosprawność” i „sztuka” w procesie integracji i normalizacji życia dzieci i młodzieży), dr M. Trojańska (Wpływ środowiska wychowawczego na  zainteresowania i organizację czasu wolnego uczniów niepełnosprawnych intelektualnie).

Należy żałować, że wielość referatów w  sekcjach uniemożliwiła wysłuchanie wszystkich interesujących wystąpień, a ponieważ ich ilość ograniczała prezentacje do kilkunastu minut, czekamy na publikację materiałów pokonferencyjnych. Mamy nadzieję, iż zainteresują one tak teoretyków, jak i praktyków edukacji i rehabilitacji osób niepełnosprawnych.

Zgodnie z programem konferencji, przewidziano w czasie jej trwania prezentację książki i dyskusję panelową. Prof. J. Kuczyńska-Kwapisz i mgr M. Paplińska z APS w Warszawie prezentowały książkę Trzy portrety, która „[.] składa się z trzech części, każda z nich przygotowana jest przez inną autorkę, ale łączy je problem badawczy - historia życia kobiet z  dysfunkcją wzroku. Wszystkie bohaterki obdarzone są  dużym talentem, chociaż każda zajmuje się innym rodzajem sztuki. Pomimo trudności potrafi ły żyć aktywnie i sprawiać wiele radości swoim widzom, słuchaczom i czytelnikom. Własnym życiem udowodniły, że z uszkodzonym wzrokiem, a nawet jego brakiem można żyć twórczo, pracować dla dobra własnego, swoich bliskich i czerpać z życia zadowolenie i satysfakcję. Wiele kobiet niewidomych i słabo widzących zdobywa wyższe wykształcenie, stopnie naukowe, osiąga wysoki poziom umiejętności zawodowych i potrafi dostosować się do wymagań na trudnym rynku pracy”. Polecamy to opracowanie.

Dyskusja panelowa Osoba niepełnosprawna w zmieniającym się świecie kultury była wpisana nie tylko w program konferencji, ale również w program Krakowskiego Festiwalu Nauki. Prowadzącymi dyskusję byli prof. A. Rakowska i prof. Cz. Kosakowski. Główne pytania dotyczyły trzech zagadnień: Co kultura oferuje osobom niepełnosprawnym? Jak osobom niepełnosprawnym ułatwić odbiór kultury? Artysta czy niepełnosprawny artysta?

W drugim dniu konferencji odbyły się dwa warsztaty i sesja plakatowa. Pierwszy warsztat prowadzony przez M. Schejbal z Bielskiego Stowarzyszenia Artystycznego - Teatr Grodzki nosił tytuł Zanim powstanie spektakl teatralny, drugi, pod przewodnictwem prof. AP H. Sali- Wójcik, dotyczył funkcji zabawki dydaktycznej miękkiej w terapii dzieci niepełnosprawnych. W sesji plakatowej swoje dotychczasowe doświadczenia z osobami niepełnosprawnymi jako twórcami i odbiorcami kultury prezentowały cztery zespoły nauczycieli-praktyków, którzy w swojej pracy z dziećmi i młodzieżą o  różnej niepełnosprawności stosują terapię przez sztukę: tak też mgr A. i Z. Szczepanik prezentowały doświadczenia z pracy z młodzieżą niewidomą i niedowidzącą w SOSW, przy ul. Tynieckiej w Krakowie, które owocują na wystawach prac plastycznych wychowanków ośrodka oraz w ich udziale w międzynarodowych festiwalach teatralnych w całej Europie.

Dr B. Bobel (Uniwersytet Opolski) omawiała rolę teatru ruchu jako formy terapii osób z upośledzeniem umysłowym, który działa przy Stowarzyszeniu Św. Celestyna w Mikoszowie. Terapia przy użyciu technik teatralnych, tańca i pracy z ciałem stała się bardzo popularna w  pracy rehabilitacyjnej z osobami niepełnosprawnymi. „Teatr Ruchu” inspiruje do życia, rozwija ekspresję i twórczo kształtuje wyobraźnię, uświadamia uczestnikom własne możliwości twórcze. Z kolei dr U. Dębska (Uniwersytet Wrocławski) w  oparciu o studium indywidualnych przypadków przedstawiła twórczą obecność osób przewlekle chorych i niepełnosprawnych ruchowo, pt. Wiedział, co zrobić ze swoim życiem. Autorka plakatu podkreślała, że ludzie chorzy, doświadczający przewlekłej i często nieuleczalnej choroby wnoszą istotny wkład w kulturę „tak, jak najmniejsza gwiazda staje się ozdobą nieba”. Ostatnia sesja dr I. Michalak-Widery, mgr K. Węsierskiej, mgr B. Zipper-Maliny z Katowic podkreślała rolę wczesnej stymulacji językowej dziecka o nieharmonijnym rozwoju jako podstawę do aktywnego uczestnictwa w świecie kultury.

Konferencji towarzyszyły integracyjne formy prezentacji kultury osób niepełnosprawnych, w postaci występów artystycznych i wystaw. W ciągu dwóch dni trwania konferencji uczestniczyliśmy w spektaklu teatrzyku „Bajka”, w którym brały udział dzieci ze Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego przy ul. Wietora, w pantomimie Dzień na wsi, prezentowanej przez wychowanków Warsztatów Terapii Zajęciowej z Podolan, a także w „mini recitalu” Iwony Pierzchały - studentki III roku pedagogiki rewalidacyjnej AP. W wystawach towarzyszących, prezentowanych w salach i korytarzach budynku AP, przy ul. Ingardena 4, mogliśmy oglądać prace plastyczne dzieci z  upośledzeniem umysłowym - wychowanków SOSW i ZSS z Frysztaka, Podolan i Krakowa (ul. Wietora 7, ul. Praska 64, os. Sportowe, ul. Ptaszyckiego, ul. Łanowa 41a) oraz uczniów niesłyszących z ZSS w Krakowie przy ul. Niecałej. Swoje prace plastyczne prezentowała także Iza Szewczyk, studentka V roku Edukacji Artystycznej AP. Należy podkreślić duży wkład dyrektorów i nauczycieli z ww. ośrodków przy zorganizowaniu i aktywnym udziale w wystawach towarzyszących konferencji, dzięki którym mogliśmy oglądać i podziwiać wspaniałe dzieła sztuki i kultury.

Reasumując wielokontekstowy charakter konferencji na temat Świat pełen znaczeń - kultura i niepełnosprawność należy stwierdzić, że pomimo różnorodnych problemów badawczych prezentowanych przez wielu specjalistów, zamierzenia organizatorów przyniosły oczekiwane efekty, tzn. integrację współpracy naukowców i praktyków, osób pełno- i niepełnosprawnych, nauczycieli akademickich i studentów. Tylko od wspólnych wysiłków teoretyków, praktyków oraz samych osób niepełnosprawnych zależą realne możliwości postrzegania tych ostatnich jako twórców.

Grażyna Gunia