Konferencje 

Monika Borowiec, Tomasz Rachwał

O potrzebie kształtowania postaw przedsiębiorczych

„Skoro zmienia się gospodarka, zmieniają się również cechy potrzebne do przetrwania w niej, nie mówiąc już od  odnoszeniu sukcesów. [.] Nacisk ze strony konkurencji każe docenić ludzi, którzy potrafi ą się sami motywować do działania, wykazują inicjatywę, odczuwają wewnętrzną potrzebę prześcignięcia samych siebie i mają tyle optymizmu, że nie zniechęcają się niepowodzeniami i porażkami, lecz uporczywie kroczą naprzód”

D. Goleman, Inteligencja emocjonalna w  praktyce

P rocesy globalizacji oraz transformacji gospodarki narodowej stawiają przed polskim społeczeństwem szczególne wyzwania edukacyjne, których celem jest wykształcenie konkurencyjnego, kompetentnego i przedsiębiorczego człowieka. Przyjmuje się bowiem, że w fazie informacyjnej rozwoju cywilizacyjnego o  konkurencyjności człowieka i - w konsekwencji - całej gospodarki, w największym stopniu decydować będą zasoby kapitału ludzkiego. Wyzwaniom współczesnej, „globalnej” gospodarki są w stanie sprostać jedynie osoby i społeczeństwa kierujące coraz większe nakłady w umiejętności i wiedzę człowieka. Dlatego konieczne były przekształcenia systemu edukacji w Polsce, aby funkcjonował on na miarę potrzeb współczesnego społeczeństwa informacyjnego, jak najlepiej przygotowując uczniów do życia w tym społeczeństwie. W  poprzednim systemie edukacji udawało się - co prawda - w dużym stopniu realizować cele z zakresu wyposażenia uczniów w wiedzę z różnych dyscyplin naukowych, jednak system ten nie sprzyjał kształceniu umiejętności przygotowujących uczniów do życia we współczesnym świecie. Nie byli oni przygotowywani do skutecznej komunikacji z innymi ludźmi, w tym rozwiązywania konfliktów czy prowadzenia negocjacji, które dziś są kluczowymi umiejętnościami decydującymi o konkurencyjności człowieka. Uczeń nie był przygotowywany do  właściwego gospodarowania swoim budżetem domowym, inwestowania swoich nadwyżek finansowych (np. na giełdzie, w funduszach inwestycyjnych), założenia konta w banku czy zaciągania kredytu. Uczeń nie wiedział, jakie powinien płacić podatki, w szczególności jak wypełnić swoje roczne zeznanie podatkowe. Nie był przygotowany do świadomego uczestnictwa w systemie ubezpieczeń, w tym korzystania z szeregu ubezpieczeń dobrowolnych, które mogą go zabezpieczyć przed skutkami nieszczęśliwych zdarzeń (np. kradzieży mienia, powodzi, śmierci osoby bliskiej itp.). Na marginesie procesu nauczania była tak ważna kwestia jak kształcenie umiejętności skutecznego poszukiwania pracy, w tym pisanie życiorysów i listów motywacyjnych, prowadzenia rozmów kwalifikacyjnych i  świadomego nawiązywania stosunku pracy zgodnie z obowiązującym prawem. Uczeń nie był także przygotowywany do założenia i prowadzenia własnego przedsiębiorstwa. Kształcono więc ludzi, którzy - z wyjątkiem absolwentów niektórych szkół ekonomicznych - nie byli przygotowani do udziału w życiu społeczno-gospodarczym, w  tym do bycia aktywnym zawodowo.

Mając na uwadze aktualny proces rozwoju społeczno-gospodarczego podjęto więc próbę zmiany systemu szkolnego. Oprócz zmian o charakterze instytucjonalnym i  organizacyjnym, w nowym systemie edukacji wprowadzono inne cele i treści kształcenia w ramach bardziej rozbudowanych przedmiotów, bloków i  ścieżek edukacyjnych. W szczególności za bardzo trafną decyzję należy uznać wprowadzenie do  nauczania na poziomie szkół ponadgimnazjalnych nowego przedmiotu, jakim są „podstawy przedsiębiorczości”. Generalny cel kształcenia w ramach tego przedmiotu można określić - w  nawiązaniu do jego nazwy - jako „wykształcenie człowieka przedsiębiorczego”. Pojęcie „przedsiębiorczość” jest jednak niejednoznaczne i różnie definiowane. Najczęściej bywa utożsamiane z  zachowaniem i cechami osobowości „przedsiębiorcy”, czyli osoby prowadzącej działalność gospodarczą. Wydaje się, że - szczególnie ze względu na potrzeby edukacji szkolnej - zawężanie pojęcia „człowiek przedsiębiorczy” do osoby prowadzącej własne przedsiębiorstwo jest niewłaściwe. Trudno przecież założyć, że każdy absolwent szkoły ponadgimnazjalnej będzie prowadził własną działalność gospodarczą. Dlatego wydaje się, że konieczne jest nieco szersze spojrzenie na „przedsiębiorczość” - jak na zespół cech osobowości człowieka, takich jak aktywność, zapał do pracy, inicjatywa, kreatywność, podzielność uwagi, zdolność do koncentracji, pewność siebie, samodyscyplina, skłonność do  wyważonego ryzyka i brania odpowiedzialności za  siebie i innych oraz posiadana intuicja i  umiejętności (np. w zakresie komunikacji interpersonalnej, kierowania sobą i innymi, podejmowania decyzji, oszacowania potrzebnych nakładów danego przedsięwzięcia). Cechy te pozwalają nie tylko na dobre prowadzenie przedsiębiorstwa, tj. bycie przedsiębiorcą, ale pozwalają także na  aktywne uczestniczenie w życiu społeczno-gospodarczym (w tym udanym życiu rodzinnym), dające dużo satysfakcji i zadowolenia, niezależnie od charakteru wykonywanej pracy i  zajmowanego stanowiska. Człowiek przedsiębiorczy nie boi się trudności, podejmowania nowych, nieznanych zadań, nie załamuje się niepowodzeniami, jest chętny do zdobywania wiedzy i nowych umiejętności, jest otwarty na otoczenie, ma zdolność do empatii, potrafi dobrze ułożyć sobie stosunki z innymi ludźmi, być asertywnym i  postępować etycznie. Jednym słowem: być przedsiębiorczym, to znaczy „wiedzieć, jak żyć”. Wykształcenie absolwenta szkoły ponadgimnazjalnej o  takich cechach wydaje się bardzo trudne, jednak zaproponowane rozumienie postawy przedsiębiorczości należy traktować jako cel, do którego powinno się dążyć.

Warunkiem powodzenia realizacji celów w zakresie kształtowania postaw przedsiębiorczych jest wcześniejsze przygotowanie nauczycieli do nauczania nowego przedmiotu. Zadania te podjęto w Zakładzie Przedsiębiorczości i Gospodarki Przestrzennej Instytutu Geografii Akademii Pedagogicznej im. KEN w  Krakowie. W ramach studiów geograficznych uruchomiono w 2000/2001 r. specjalność - geografia z  przedsiębiorczością i gospodarką przestrzenną, która cieszy się dużym zainteresowaniem studentów. W związku z tym opracowane zostały nowe siatki studiów i programy nauczania przedmiotów stwarzających podstawy do kształcenia nauczycieli przedsiębiorczości.

O potrzebie kształtowania postaw przedsiębiorczych dyskutowano szeroko podczas Pierwszej Ogólnopolskiej Metodycznej Konferencji Naukowej nt. Przedsiębiorczość a  współczesne wyzwania cywilizacyjne, zorganizowanej przez Zakład Przedsiębiorczości i Gospodarki Przestrzennej Instytutu Geografi i Akademii Pedagogicznej w Krakowie oraz Krajowe Centrum Edukacji Nauczycieli w Warszawie pod patronatem Wydawnictwa Nowa Era, która odbyła się w dniach 27-28 września 2004 r.  Kierownictwo konferencji objęli prof. zw. dr hab. Zbigniew Zioło i mgr Tomasz Rachwał. W pracach organizacyjnych wzięły udział mgr Monika Borowiec i mgr Teresa Lasocka. Konferencja miała na celu prezentację wyników prac badawczych i  wymianę doświadczeń związanych z problematyką przedsiębiorczości, przeprowadzenie dyskusji na temat znaczenia nauczania przedsiębiorczości w procesie rozwoju cywilizacyjnego społeczeństwa, konfrontację poglądów na temat celów, treści i metod nauczania przedsiębiorczości oraz wymianę wiedzy i doświadczeń na  temat metodyki nauczania przedsiębiorczości i  innych przedmiotów ekonomicznych na wszystkich poziomach edukacji.

W konferencji wzięło udział ponad 200 osób niemal z całej Polski, w tym pracownicy naukowi i naukowo-dydaktyczni reprezentujący różne ośrodki akademickie w kraju, doradcy metodyczni, nauczyciele przedsiębiorczości i innych przedmiotów ekonomicznych, autorzy programów, podręczników i pomocy dydaktycznych, przedstawiciele władz samorządowych i organizacji pozarządowych odpowiedzialni za rozwijanie przedsiębiorczości oraz przedsiębiorcy i inni praktycy życia gospodarczego. Ponieważ problematyka przedsiębiorczości jest bliska naukom geograficznym i ekonomicznym, większość uczestników konferencji stanowili geografowie i ekonomiści, chociaż należy podkreślić, że ze względu na wieloaspektowy wymiar dziedziny brali w niej udział także przedstawiciele nauk psychologicznych, socjologicznych pedagogicznych, politologicznych, prawnych, historycznych i in. Obrady toczyły się w kilku sesjach, którym przewodniczyli: w pierwszym dniu konferencji - prof. AP dr hab. Bronisław Górz - Kierownik Zakładu Geografi i Ekonomicznej IG AP w  Krakowie, prof.  AP dr hab. Zbigniew Makieła, prof. AP dr hab. Roman Fedan, dr Wiktor Osuch - Wicedyrektor Instytutu Geografi i AP w  Krakowie, a w drugim dniu konferencji - mgr Monika Borowiec, mgr Tomasz Rachwał oraz prof. zw. dr hab. Zbigniew Zioło, który dokonał także podsumowania i przedstawił wyniki konferencji.

Ogółem na konferencję zgłoszono 36 referatów i 2 komunikaty. Ponieważ była to pierwsza konferencja tego typu w Polsce, ciesząca się ogromnym zainteresowaniem różnych środowisk, warto szczegółowo zaprezentować problematykę, która podejmowana była podczas obrad. W pierwszej sesji poruszona została kwestia globalizacji i współczesnych wyzwań cywilizacyjnych, wpływających na rozwój przedsiębiorczości. W referacie wprowadzającym pt. Światowe uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości prof. Zbigniew Zioło (Akademia Pedagogiczna w Krakowie) podkreślił polaryzację w  rozwoju społeczno-gospodarczym współczesnego świata w świetle wybranych wskaźników makroekonomicznych oraz rozmieszczenia zarządów międzynarodowych korporacji. W kolejnym referacie mgr Piotr Maśloch (Centrum Kształcenia Ustawicznego. Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu) zarysował problematykę procesów globalizacji, zwracając uwagę na główne cechy tego procesu, jego rozwój w  ujęciu historycznym oraz na czynniki, przejawy i  efekty globalizacji w aspekcie ich oddziaływania na rozwój współczesnej cywilizacji. Do zagadnień tych nawiązali także mgr Jacek Strojny (Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w  Rzeszowie) oraz dr Stanisław Sala (Akademia Świętokrzyska w Kielcach), natomiast mgr Jan Szczepankiewicz (Krajowe Forum Przedsiębiorczości) w  swoim referacie podkreślił, że polska przedsiębiorczość w przewidywanym okresie zmian cywilizacyjnych na świecie ma do odegrania szczególną rolę zarówno wymiarze krajowym, jak i międzynarodowym.

Podczas kolejnej sesji podjęta została rola przedsiębiorczości w rozwoju różnej skali układów przestrzennych oraz firm; zagadnienie to znalazło odbicie w referatach prof. dr hab. Romana Fedana (Akademia Pedagogiczna w Krakowie), mgr Janusza Surmy (Małopolskie Forum Przedsiębiorczości), mgr Norberta Tomkiewicza (Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego), mgr Grzegorza Wielgusa (Urząd Statystyczny w Krakowie) oraz mgr inż. Jerzego Janczewskiego (Zespół Szkół im. S. Staszica w Gąbinie).

Sesja popołudniowa obejmowała głównie problematykę treści kształcenia i roli przedsiębiorczości w kształceniu studentów specjalności geografia z przedsiębiorczością i  gospodarką przestrzenną Akademii Pedagogicznej im.  KEN w Krakowie, a także jej znaczenia w  strukturze nauczania szkół ponadgimnazjalnych. Prof. Zbigniew Zioło przedstawił główne cele i treści kształcenia nauczycieli przedsiębiorczości na specjalności „przedsiębiorczość i gospodarka przestrzenna” realizowanej w Akademii Pedagogicznej w Krakowie z inicjatywy powołanego z dniem 1 stycznia 2001 r. w strukturze Instytutu Geografii Zakładu Przedsiębiorczości i  Gospodarki Przestrzennej. Do tej problematyki nawiązywał kolejny referat, zaprezentowany przez mgr Monikę Borowiec (Akademia Pedagogiczna w Krakowie), pt. Rola praktyk z przedsiębiorczości w kształceniu studentów geografii na  specjalności >przedsiębiorczość i gospodarka przestrzenna<. W następnym referacie prof. dr hab. Marta Juchnowicz (Szkoła Główna Handlowa w Warszawie) zarysowała współczesną rolę systemu szkolnego, założenia Strategii Lizbońskiej oraz zintegrowanego modelu edukacji „podstaw przedsiębiorczości”. Prof. dr hab. Zbigniew Makieła (Akademia Pedagogiczna w Krakowie) i mgr Barbara Makieła (XIII Liceum Ogólnokształcące w Krakowie) w referacie pt. Przedsiębiorczość w strukturze nauczania szkół ponadgimnazjalnych zwrócili uwagę, że jednym z celów nauczania podstaw przedsiębiorczości jest próba przekształcania systemu edukacji w polskich szkołach tak, aby przekazywana wiedza miała w większym stopniu charakter aplikacyjny. W swoim referacie przedstawili oni także proponowane treści kształcenia „podstaw przedsiębiorczości” oraz warunki ich skutecznej realizacji. Opinie uczniów i  rodziców (na przykładzie wybranych krakowskich szkół) na temat realizacji przedmiotu „podstawy przedsiębiorczości” zostały przedstawione przez dr Wiktora Osucha (Akademia Pedagogiczna w Krakowie) i mgr Edytę Osuch (Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 14 w Krakowie). Do problematyki tej nawiązywał też kolejny referat mgr Marka Bartonia (Zespół Szkół Zawodowych Nr 1 w Katowicach) nt. Przedsiębiorczość jako przedmiot matury 2008. W kolejnym referacie mgr Ewa Łazowska (Zespół Szkół Handlowych im. B. Prusa w Katowicach) - pt. Metodyka nauczania >podstaw przedsiębiorczości< i  >podstaw ekonomii< - zauważyła, że niektóre treści przedmiotu „podstawy ekonomii” pozostają w ścisłej korelacji z „podstawami przedsiębiorczości”, natomiast mgr Jerzy Desperak (X Liceum Ogólnokształcące w Krakowie) podkreślił rolę wyposażenia uczniów w przydatne umiejętności dla podejmowania racjonalnych decyzji dotyczących wyboru zawodu, co według niego oznacza potrzebę i konieczność stworzenia systemu doradztwa zawodowego w szkołach. Następny referat - Technologia informacyjna a  przedsiębiorczość w szkole ponadgimnazjalnej - został wygłoszony przez mgr Piotra Uczkiewicza (Zespół Szkół Ogólnokształcących w  Bochni). Mówca stwierdził, że pod wpływem technologii informacyjnych zmienia się rola nauczyciela (w tym także nauczyciela przedsiębiorczości) i obecnie musi być on przewodnikiem ucznia w zdobywaniu i ocenianiu informacji istotnych dla danej dziedziny wiedzy.

W drugim dniu konferencji pierwsza sesja obejmowała przede wszystkim problematykę kształtowania postaw przedsiębiorczych uczniów, rynku pracy oraz metod i doboru treści w nauczaniu przedsiębiorczości. W  pierwszym referacie (Rozważania nad zagadnieniem przedsiębiorczości w kontekście otwartości człowieka na świat) dr Longina Strumska-Cylwik (Uniwersytet Gdański) dostrzegła wyraźne związki otwartości z zagadnieniem przedsiębiorczości i, aby wyraźniej podkreślić korelacje zachodzące między otwartością i przedsiębiorczością, przedstawiła propozycję reinterpretacji The Johari Window Model. W kolejnym referacie mgr Tomasz Rachwał (Akademia Pedagogiczna w Krakowie), w świetle przyjętego autorskiego rozumienia postawy przedsiębiorczej, przedstawił propozycję celów w zakresie kształtowania postaw do  realizacji na lekcjach przedsiębiorczości, zwracając szczególną uwagę na konieczność kształtowania u uczniów fundamentalnej postawy przedsiębiorczości oraz postaw etycznych w pracy i biznesie na wszystkich poziomach edukacji szkolnej. Do problematyki tej nawiązała mgr Jadwiga Gabała (Zespół Szkół Licealnych i  Zawodowych Nr 1 w Tarnowie), która przedstawiła wyniki badań postaw przedsiębiorczych we własnej szkole. Przedmiotem wystąpienia mgr inż. Barbary Baran (Zespół Szkół nr 1 w Krakowie) były treści nauczania z zakresu funkcjonowania rynku pracy oraz przemian struktury zatrudnienia. Zakres tej problematyki kontynuował dr Paweł Czapliński (Pomorska Akademia Pedagogiczna w  Słupsku), który przedstawił wnioski z własnych badań ankietowych nad aktywnością zawodową uczniów i ich poglądami na temat funkcjonowania rynku pracy, zaś mgr Danuta Jamróz (Zespół Szkół Włókienniczych im. Nauczycieli Tajnego Nauczania w Lublinie) i mgr Elżbieta Mitura (Lubelskie Centrum Edukacji Zawodowej w Lublinie) zaprezentowały podjętą przez siebie inicjatywę, polegającą na zorganizowaniu trzech edycji wojewódzkiego konkursu Przedsiębiorczy uczeń na rynku pracy. Do problematyki rynku pracy nawiązała także mgr Urszula Batorska (II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie) w referacie Rodzaje i  struktura bezrobocia w Polsce. W kolejnym wystąpieniu mgr Beata Ciupińska (Zespół Szkół Elektryczno- Elektronicznych w Radomsku) podkreślała istotę komunikacji interpersonalnej w  przedsiębiorczości oraz możliwości przezwyciężania trudności w kontaktach interpersonalnych. Dr Mariola Tracz (Akademia Pedagogiczna w Krakowie), w referacie O niektórych ustaleniach w  zakresie doboru treści nauczania z podstaw przedsiębiorczości do podstawy programowej i programu nauczania skupiła się na ważnej problematyce formułowania podstawy programowej i  programów nauczania tego przedmiotu, zaś mgr inż. Elżbieta Nyga (Zespół Placówek Doskonalenia Nauczycieli w Ciechanowie) podkreślała znaczenie doboru odpowiednich metod nauczania, które aktywizują uczniów podczas zajęć lekcyjnych w procesie kształcenia przedsiębiorczości.

Sesja popołudniowa dotyczyła wybranych treści kształcenia na lekcjach przedsiębiorczości. Dr Piotr Kasprzyk (Katolicki Uniwersytet Lubelski) przedstawił rolę zagadnień prawnych istotnych w kształceniu podstaw przedsiębiorczości (na przykładzie ustroju prawnego małżonków prowadzących działalność gospodarczą) i wskazał na konieczność doboru odpowiednich treści nauczania z tego zakresu. Dr Danuta Piróg (Akademia Pedagogiczna w Krakowie) w  swoim referacie postawiła tezę, iż  majoryzowanie treści z zakresu edukacji europejskiej w cyklu kształcenia szkolnego, jak również rzetelne, pogłębione realizowanie tematyki europejskiej przez nauczycieli przygotowanych do nauczania podstaw przedsiębiorczości, daje szansę przygotowania ucznia do poznania, zrozumienia i  właściwego odniesienia do współczesnych wyzwań cywilizacyjnych. Mgr Maria Rachwał (Małopolskie Forum Przedsiębiorczości) i mgr Tomasz Rachwał (Akademia Pedagogiczna w Krakowie) zwrócili uwagę na duże znaczenie problematyki obsługi klienta w nauczaniu podstaw przedsiębiorczości i przedstawili propozycję treści nauczania z tego zakresu. Propozycje zajęć lekcyjnych z  zakresu podstaw przedsiębiorczości przedstawiły mgr Maria Szczepańska (XIV Liceum Ogólnokształcące w Białymstoku) w referacie pt. Scenariusz lekcji: >Ochrona konsumenta< oraz mgr inż. Małgorzata Kulikowska (Liceum Ogólnokształcące im. K.K. Baczyńskiego w Białymstoku) w  wystąpieniu zatutułowanym Scenariusz lekcji: >Podatki pośrednie (VAT, akcyzowy)<.

Podsumowania dwudniowych obrad konferencji dokonał prof. Zbigniew Zioło. W świetle przedstawionych referatów i ożywionej dyskusji wydaje się, że konferencja w pełni spełniła założone cele. Umożliwiła ona prezentację szerokiej problematyki z zakresu przedsiębiorczości, konfrontację poglądów jej licznych uczestników na temat celów, treści i metod nauczania podstaw przedsiębiorczości i innych przedmiotów ekonomicznych na wszystkich poziomach edukacji, ich roli w procesie kształcenia oraz wymianę doświadczeń na temat metodyki nauczania tych przedmiotów. Trwałym dorobkiem konferencji pozostanie wydawnictwo pokonferencyjne, pod red. Z. Zioło i T. Rachwała, wydane przez Zakład Przedsiębiorczości i Gospodarki Przestrzennej Instytutu Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, które rozpocznie serię wydawniczą pt. Przedsiębiorczość - Edukacja.

Na podkreślenie zasługuje fakt, że - jak wykazały obrady konferencji - problematyka przedsiębiorczości znakomicie rozwija się na polu nauk geograficznych. W wygłoszonych referatach i żywych dyskusjach po każdej sesji wielokrotnie odwoływano się do  metodologii nauk geograficznych i zasobów wiedzy z  geografii społeczno-ekonomicznej, dlatego celowe wydaje się rozwijanie tej problematyki przez geografów. Warto także podkreślić wyjątkowe, ogromne zainteresowanie obradami konferencji wśród nauczycieli, w tym także nauczycieli geografii, którzy zdecydowali się na  ukończenie dodatkowych studiów podyplomowych uprawniających do nauczania przedsiębiorczości (organizowanych m.in. przez Instytut Geografii). Świadczy to o potrzebie zacieśniania związków między nauką a oświatą, w szczególności wskazuje na potrzebę zaangażowania naszej Akademii w proces kształcenia nauczycieli tego nowego przedmiotu. Istnieje też potrzeba zaangażowania w tworzenie założeń programowych „podstaw przedsiębiorczości”, gdyż obecna podstawa programowa pozostawia wiele wątpliwości, oraz przygotowania programów nauczania i  pomocy dydaktycznych. Zadanie to podjęli pracownicy Zakładu Przedsiębiorczości i Gospodarki Przestrzennej Instytutu Geografii, opracowując zatwierdzony przez MENiS program nauczania, podręcznik, multimedialny CD-ROM, zeszyt ćwiczeń i słownik dla ucznia oraz poradnik metodyczny i zestaw scenariuszy zajęć edukacyjnych dla nauczyciela.

Ponieważ zainteresowanie podjętą problematyką przedsiębiorczości przekroczyło oczekiwania, organizatorzy podjęli decyzję o  kontynuacji podjętej dyskusji w cyklicznych konferencjach, które będą odbywać się w pierwszej połowie października każdego roku. Kolejna konferencja z tego cyklu pt. Rola przedsiębiorczości w podnoszeniu konkurencyjności społeczeństwa i  gospodarki wraz ze specjalną sesją nt. Roli etyki w przedsiębiorczości odbędzie się w Akademii Pedagogicznej w Krakowie w dniach 10-11 października 2005 r. Referaty wygłoszone na tej konferencji zostaną wydane w postaci kolejnego tomu serii Przedsiębiorczość - Edukacja. Serdecznie zapraszamy do udziału w tej konferencji przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, których problematyka badawcza jest związana z  szeroko rozumianą problematyką przedsiębiorczości.

Od redakcji: autorzy pracują w Zakładzie Przedsiębiorczości i Gospodarki Przestrzennej Instytutu Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie