Wspomnienia 

Janusz Wojtycza

Władysław „Zawisza” Szczygieł
(1902-1960)

- polonista, harcmistrz, członek Szarych Szeregów

Urodził się 31 stycznia 1902 r. w rodzinie kolejarza - Franciszka Szczygła (1867-1917) i Marcjanny z domu Płodzień (1870-1966). Po nim na świat przyszli jeszcze brat - Mieczysław (1905-1989, pedagog muzyk, pracownik Akademii Muzycznej w Katowicach) i siostra - Genowefa (ur. 1912, nauczycielka, zamężna Wilkowa; mąż - oficer WP, zginął w 1939 r. pod Gródkiem Jagiellońskim; następnie Bednarska).
 

W roku 1909 rozpoczął naukę w Szkole Ćwiczeń przy Seminarium Nauczycielskim, a następnie był uczniem II Gimnazjum w Rzeszowie. W czasie działań wojennych na okres od jesieni 1914 do maja 1915 r. został wraz z rodziną ewakuowany do Louny koło Pragi.
 
Wstąpił do harcerstwa w październiku 1918 r. Był drużynowym i Rzeszowskiej Drużyny Harcerzy im. J. Piłsudskiego (gimnazjalnej). 10 czerwca 1920 r. zdał z odznaczeniem maturę i wprost z ławy szkolnej zgłosił się do rzeszowskiej kompanii studenckiej. z oddziałem dotarł pod Lwów. Niestety, w okopach zachorował na malarię i w ciężkim stanie znalazł się w szpitalu - najpierw w Krakowie, a potem w Rzeszowie. Kiedy powrócił do zdrowia, wojna dobiegała końca. W latach 1920-1924 studiował polonistykę i slawistykę na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uczęszczał również na zajęcia Studium Pedagogicznego Wychowania Fizycznego przy UJ. Od czerwca 1921 do lutego 1923 r. był komendantem Hufca Harcerzy w Rzeszowie, natomiast w grudniu 1922 r. Naczelnictwo ZHP mianowało go pierwszym zastępcą komendanta Chorągwi Męskiej w Krakowie, a w maju 1924 r. otrzymał stopień podharcmistrza. Uczestniczył czynnie w pracy drużyny instruktorskiej (później Akademickiej Drużyny Harcerskiej) „Watra”, skupiającej członków komend hufców i chorągwi, a także młodych instruktorów, którym drużyna ta udzielała pomocy. W grudniu 1927 r. - po zmianie systemu stopni instruktorskich - został harcmistrzem. Po ukończeniu studiów uczył kolejno w IV Gimnazjum im. H. Sienkiewicza w Krakowie, przez rok w Państwowym Gimnazjum w Zakopanem, gdzie również prowadził drużynę i przez dwa lata w Państwowym Gimnazjum im. S. Konarskiego i Seminarium Nauczycielskim w Mielcu. W tym czasie zdał egzamin nauczycielski, uzyskując uprawnienia do nauczania języka polskiego, historii literatury i wychowania fizycznego. 26 czerwca 1926 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskał stopień doktora. W latach 1928-29 ukazały się jego książki Gmina szkolna. Próby ujęcia na tle socjologii klasy i Gmina szkolna. Szkic metodyki pracy, obie poświęcone problematyce samorządu uczniowskiego, równocześnie została wydrukowana jego praca doktorska. Osiadł na stałe w Krakowie, gdzie uczył przez kolejne dziesięć lat w VI Państwowym Liceum im. T. Kościuszki i Państwowym Pedagogium. W styczniu 1930 r. został komendantem Krakowskiej Chorągwi Harcerzy. Jako komendant chorągwi przykładał szczególną uwagę do kształcenia kadry, w tym nauczycielskiej. Popierał organizację drużyn wilczęcych przy seminariach nauczycielskich. Był komendantem obozów instruktorskich dla nauczycieli (w lipcu 1930 r., w lipcu i sierpniu 1931 r.) i gimnazjalistów (w sierpniu 1930 r.). Owocem zebranych w czasie obozów nauczycielskich doświadczeń stała się książka Harcerskie obozy nauczycielskie (cel, organizacja, program), wydana w Krakowie w 1931 r. i zalecona przez Główną Kwaterę Harcerzy. Jako członek grona pedagogicznego Państwowego Pedagogium w Krakowie opracował program wychowania fizycznego dla tej placówki. 24 kwietnia 1931 r. otrzymał tytuł profesora gimnazjalnego. Przewodniczył XI Walnemu Zjazdowi ZHP, odbywającemu się w dniach 1-2 lutego 1931 r. W Krakowie i kierował wyprawą czterech drużyn na Zlot Skautów Słowiańskich w Pradze. Był również komendantem II grupy delegacji polskiej na Jamboree w Gödöllö w 1933 r. W tym samym roku został naczelnym „W Kręgu Wodzów” - Organu Głównej Kwatery Harcerzy i pełnił tę funkcję do 1939 r. Zamieścił w nim wiele artykułów o tematyce ideologicznej i metodycznej. Pismo to wpłynęło znacząco na rozwój organizacji harcerzy w latach trzydziestych, stanowiło trybunę wypowiedzi na wszystkie ważne problemy narodu, państwa i społeczeństwa. W latach 1934-36 był członkiem Naczelnej Rady Harcerskiej. W okresie pełnienia przez niego funkcji komendanta chorągwi, zwiększyła ona swoją liczebność prawie czterokrotnie. Od roku 1935 był okręgowym inspektorem harcerskim Kuratorium Okręgu Szkolnego Krakowskiego. Pełnił funkcję kierownika wydziału zlotowego (Jubileuszowy Zlot Harcerstwa w Spale), wydziału harcerstwa starszego i zastępcy prezesa Zarządu Okręgu (1938-39). Na zlocie w Spale był komendantem II podobozu. W maju 1939 r. został mianowany komendantem Pogotowia Harcerzy Chorągwi. Kiedy 6 września 1939 r. Niemcy zajęli Kraków, podjął pracę w I Gimnazjum im. B. Nowodworskiego. W tym samym czasie mjr Kazimierz „Prezes” Kierzkowski powołał go w skład czteroosobowego kierownictwa Dywersji Pozafrontowej, która 22 września przekształciła się w Organizację Orła Białego (OOB). Niemal cudem uniknął aresztowania 6 listopada w czasie „Sonderaktion Krakau” w Collegium Novum UJ, dokąd podążał wraz z żoną. Idąc ul. Piłsudskiego, zauważył w porę zgromadzone „budy” gestapowskie. Uczestniczył 11 listopada w akcie powołania przez grupę instruktorów związanych z Komendą Chorągwi Harcerzy konspiracyjnych struktur harcerstwa na terenie Krakowa. Po fali aresztowań wiosną 1941 r. ukrywał się we wsi Wielkanoc koło Gołczy. Następnie wziął udział w rekonstrukcji Komendy Chorągwi Szarych Szeregów. Uczył w Publicznej Szkole Rzemieślniczo-Zawodowej przy ul. Skrzyneckiego, a po jej podziale - w Szkole Rzemieślniczo-Zawodowej nr 2 przy ul. Dietla. Równocześnie uczestniczył przez cały ten cały czas w tajnym nauczaniu. Po wyzwoleniu Krakowa podjął obowiązki instruktora Wydziału Ogólnego Komendy Chorągwi Harcerzy z zakresem obowiązków - „prasa zewnętrzna”. Jako członek Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej był obecny na przełomie października i listopada 1945 r. na Światowej Konferencji Młodzieży w Londynie. W styczniu 1946 r. W czasie konferencji instruktorskiej w Osowcu, przygotowującej nową redakcję prawa i przyrzeczenia harcerskiego, wygłosił referat pt. Prawo skautowe u innych narodów i uczestniczył w pracach komisji ideologicznej. W tym czasie ukazały się jego dwie znakomite książki: Jak prowadzić zastęp harcerski i Jak prowadzić drużynę harcerską. Napisane przystępnie, są znaczącym wkładem autora w harcerską metodykę, o ich poczytności świadczy choćby tylko ilość wydań. W tymże roku został redaktorem naczelnym reaktywowanego „Harcerstwa - Organu Naczelnictwa Związku Harcerstwa Polskiego”. W czasie akcji letniej 1946 r. był inicjatorem Centralnej Akcji Szkoleniowej nad jeziorem Turawa koło Opola. W październiku 1947 r. objął Wydział Kształcenia Komendy Chorągwi. Obok pracy społecznej z równym zaangażowaniem wykonywał swe obowiązki zawodowe. Po wyzwoleniu rozpoczął pracę w I Gimnazjum im. B. Nowodworskiego, ale już w marcu 1945 r. przejął dyrekcję Liceum Pedagogicznego przy ul. Podbrzezie. Pełnił tę funkcję przez osiem lat. Ówcześni uczniowie do dziś pamiętają wspaniałą atmosferę tej szkoły: pogodny nastrój, serdeczne koleżeństwo nauczycieli i prawdziwie ojcowską opiekę ze strony dyrektora. Równocześnie przez trzy lata dr Szczygieł kierował Państwowymi Kursami dla Nauczycieli Szkół Średnich. Wszedł w skład komisji ZNP przygotowującej projekt systemu kształcenia nauczycieli. Powołał do życia, powstały w willi „Grażyna” we wsi Matejkowice (potem Przesieka), ośrodek, który służył najpierw Liceum Pedagogicznemu nr 2 w Krakowie, potem innym liceom krakowskim, wreszcie od roku 1954 miały tam swoje dwutygodniowe turnusy wszystkie licea pedagogiczne Kuratorium Krakowskiego. Do roku 1960 skorzystało z pobytów w ośrodku ponad 7500 uczestników, z których ponad pięciuset po ukończeniu nauki wybrało jako miejsce pracy Dolny Śląsk. W styczniu 1949 r. Szczygieł objął Dział Programowy komendy chorągwi, zasiadając jednocześnie w radzie chorągwi, a w kwietniu wszedł w skład Wydziału Kształcenia. W latach 1949-56 podobnie jak wielu innych krakowskich instruktorów harcerskich zajmował się turystyką i krajoznawstwem, szczególnie akcentując wartość wycieczek szlakami poetów i pisarzy polskich. W roku 1953 został zwolniony ze stanowiska dyrektora Liceum Pedagogicznego, a za powód wystarczył zarzut, że w okresie międzywojennym był instruktorem harcerskim. Najpierw przeszedł do Państwowego Liceum Pedagogicznego Żeńskiego, a następnie pracował przez cztery lata jako kierownik sekcji języka polskiego Wojewódzkiego Ośrodka Doskonalenia Kadr Nauczycielskich. Od 1 marca 1952 r. był wykładowcą metodyki języka polskiego, a później również historii literatury polskiej na Wydziale Humanistycznym PWSP w Krakowie. Uczył też w Studium Nauczycielskim i Zaocznym Studium Nauczycielskim. 31 maja otrzymał tytuł, a 1 października 1957 r. podjął obowiązki zastępcy profesora na Wydziale Filologiczno-Historycznym WSP. W okresie pracy w WSP był członkiem Komisji Nauk Pedagogicznych PAN, Komisji Programowej dla Szkół Podstawowych i Komisji Programowej Sekcji Zakładów Kształcenia Nauczycieli Instytutu Pedagogicznego - potem Komisji Programowej Studiów Nauczycielskich Ministerstwa Oświaty oraz członkiem zarządu Towarzystwa Parku im. dr. Jordana. Przy tym nadal publikował, planował również przystąpienie do habilitacji. W grudniu 1956 r. był jednym z inicjatorów reaktywowania harcerstwa w Krakowie, wziął udział w Krajowym Zjeździe Działaczy Harcerskich w Łodzi, który reaktywował ZHP. Został na nim wybrany w skład Naczelnej Rady Harcerskiej. Uczestniczył w wypracowaniu założeń ideowo-wychowawczych i nowej redakcji prawa i przyrzeczenia harcerskiego. Ukazały się wznowienia jego podręczników metodycznych - aż do drugiej połowy lat sześćdziesiątych jedynych tego typu opracowań. Był opiekunem drużyny przy Seminarium Nauczycielskim i honorowym instruktorem 37 Drużyny Instruktorskiej im. Szarych Szeregów przy WSP. Brał udział w jej zbiórkach i odbierał w nocnej scenerii podkrakowskich Podgórek przyrzeczenia. Jako zastępca całorocznego kursu podharcmistrzowskiego wygłosił w czasie wieczornego apelu odbytego na dziedzińcu wawelskim piękną, niezapomnianą gawędę o miłości ojczyzny zobowiązującej do wytężonej harcerskiej służby. Od czerwca 1958 r. pracował w składzie Komisji Ideologiczno-Programowej NRH, a w kwietniu 1959 r. na kolejnym zjeździe został ponownie wybrany do Naczelnej Rady Harcerskiej i wszedł w skład jej Komisji Historycznej.
 

Władysław Szczygieł z żoną Władysławą

W roku 1960, w tomie Materiałów pomocniczych do nauczania pedagogiki w liceach pedagogicznych, ukazały się dwa jego syntetyczne opracowania: Harcerstwo jako organizacja młodzieży i Harcerstwo jako metoda wychowawcza.
 
13 listopada 1960 r. na skrzyżowaniu ulic Dietla i Starowiślnej w Krakowie uległ wypadkowi spowodowanemu przez pijanego kierowcę. Zmarł po 10 dniach nie odzyskawszy przytomności. Pogrzeb odbył się w trzy dni później na Cmentarzu Salwatorskim. Zgromadził tysięczne tłumy wychowanków i harcerzy różnych funkcji, stopni i pokoleń z Naczelniczką Harcerstwa hm. Zofią Zakrzewską na czele.
 

Władysław Szczygieł

Był odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi (XI 1933), Medalem Niepodległości, Medalem Zwycięstwa i Wolności (1947), Złotym Krzyżem Harcerskiego Odznaczenia „Za Zasługę” (1947), Od znaką 25-lecia ZHP (1936).
 
14 i 1927 zawarł w kościele św. Anny w Krakowie ślub z Władysławą Knot (1902-1981), miał syna Krzysztofa (ur. 1929, ks., prof. PAT, doc. dr med.) i córki: Danutę (1934-1979, zamężną Brzózka, następnie Ręgwelska, mgr chemii, prac. WSR) i Marzenę (ur. 1945, zamężną Grzywa, lek. med.).
 
Archiwum Akademii Pedagogicznej w Krakowie, teczka personalna - Władysław Szczygieł; W. Błażejewski, Z dziejów harcerstwa polskiego (1910-1939), Warszawa 1985; A. Bukowski, Roczny kurs podharcmistrzowski 1957-58 z końcówką w Bukowienie-Podszklu na Orawie, „Harcerz Rzeczypospolitej” 1984, nr 2, s. 23-24; V. Frančič, Szkoła Rzemieślniczo-Zawodowa Nr 2 w latach 1942-1945, „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych PAN”, T. IV, Kraków 1964; T. Gaweł, Władysław Szczygieł ps. „Zawisza”, harcmistrz, polonista, pedagog, w XXX rocznicę śmierci, Kraków 1990; Jednodniówka Akademickiego Koła Starszego Harcerstwa w Krakowie, [red.] J. Korpała, Kraków 1926; M. Kurowska, Szare Szeregi w Krakowie 1939-1945, „Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - Krzysztofory”, z. 5, Kraków 1978; B. Leonhard, Kalendarium z dziejów harcerstwa krakowskiego 1910-1950, Kraków 1984; P. Miłobędzki, Harcerze w okupowanym Krakowie 1939-1945, praca magisterska napisana pod kier. dr. J. Zawistowskiego, WSP Kraków 1990; M. Miszczuk, Nota o Autorze, [w:] W. Szczygieł, Jak prowadzić drużynę harcerską, Warszawa 1985, s. 105-107; Ośrodek Szkolny Krakowskich Zakładów Kształcenia Nauczycieli w Przesiece. (Program turnusów klasowych), oprac. kom. red. pod przew. W. Szczygła, Kraków 1955; S. Papée, Non omnis moriar. Przemówienie ku czci Władysława Szczygła na uroczystości żałobnej w Studium Nauczycielskim w Krakowie dnia 26 listopada 1960 r., „Ognisko”, 1960, nr 4-5, s. 22-23; Rozkaz Naczelnika Harcerzy L 14 z 15.05.1939 r. - „Wiadomości Urzędowe” 1939, nr 7; Sprawozdanie VIII (XXV) Dyrekcji Państwowego Gimnazjum IV. im. H. Sienkiewicza w Krakowie za rok szkolny 1925/26, Kraków 1926; W. Szczygieł, Harcerskie obozy nauczycielskie (cel, organizacja, program), Kraków 1931; W. Szczygieł, Gmina szkolna. Próby ujęcia na tle socjologii klasy, Tarnów 1928; W. Szczygieł, Gmina szkolna. Szkic metodyki pracy, Mielec 1929; W. Szczygieł, Wspomnienie z udziału w Światowej Konferencji Młodzieży w Londynie w 1945 r., „Harcerstwo” 1983, nr 7, s. 46-47; W. Szczygieł, Z dziejów przesieckiej „Grażyny”, „Ognisko” 1960, nr 4-5, s. 16; W. Wierzewski, List otwarty do redaktora naczelnego HR, „Harcerz Rzeczpospolitej” 1984, nr 3, s. 24-25; J. Wojtycza, Bibliografia prac hm dr. Władysława Szczygła, „Harcerstwo” 1996, nr 10, s. 22-25; J. Wojtycza, Władysław Szczygieł „Ryś Ociec” (1902-1960). Postaci z dziejów, „Harcerstwo” 1996, nr 10, s. 13-22; Wpis drużyn męskich do ZHP na rok 1926, lista nr 1, s. 4; informacje syna Krzysztofa Szczygła.

Janusz Wojtycza