Koło naukowe fizyków 

Mirosław Frań

„Niebo gwiaździste nade mną”

- czyli studenckie wyprawy do Obserwatorium Astronomicznego na Suhorze

Ziemia jest okrągła! Do takiego wniosku doszliśmy obserwując przesuwający się po powierzchni Księżyca cień planety, co miało miejsce podczas zaćmienia naszego jedynego naturalnego satelity nocą z 8 na 9 listopada 2003 r. Niestety, nie byliśmy pierwszymi, którzy to spostrzegli - niemniej wcale nas to nie zraziło, toteż powtarzaliśmy nasze wizyty w Obserwatorium Astronomicznym jeszcze wielokrotnie przy okazji różnych interesujących zjawisk astronomicznych

Tradycja studenckich wyjazdów na Suhorę ma wiele lat, przez budynek obserwatorium przewinęły się spore rzesze studentów naszej uczelni. w końcu obserwatorium na Suhorze leży całkiem blisko, a o dodatkowych dwóch godzinach przedzierania się doń zimą w przewodnikach raczej się nie wspomina. Mimo pozornych niedogodności wypada zauważyć, że oprócz specjalistycznego wyposażenia i czystego nieba, obserwatorium zapewnia bardzo dobrą bazę noclegową (chociaż śpi się tam głównie za dnia). I właśnie tam członkowie Koła Naukowego Fizyków „Pozyton” prowadzili swe (nad)zwyczajne obserwacje.
 
W ciągu kilku ostatnich lat byliśmy świadkami trzech zaćmień Księżyca. Zjawisko zostało zarejestrowane w różnych fazach na dziesiątkach zdjęć, na których widać rozliczne efekty jemu towarzyszące - praktycznie nie do uchwycenia gołym okiem. Za pomocą małej kamery CCD udało się zrobić krótki film, na którym można zobaczyć obraz cienia Ziemi przesuwającego się po powierzchni Srebrnego Globu, wliczając w to efektowne zdjęcia zacieniania kraterów księżycowych. Najciekawsze wyniki naszej pracy można obejrzeć między innymi w gablocie koła na V piętrze Instytutu Fizyki.
 

 
Zaćmienie Księżyca (4 V 2004r.)

31 maja 2003 r. mieliśmy okazję oglądać częściowe zaćmienie Słońca. Mimo iż nie dało ono tylu emocji, co obserwacje całkowitych jego zaćmień, przecież dostarczyło nam ciekawych wrażeń i pozwoliło wykonać wiele interesujących zdjęć. Stąd właśnie wzięły się ambitne plany zorganizowania studenckiej wyprawy do Turcji na całkowite zaćmienie Słońca w początku roku 2006. Zjawisko będzie bowiem nieporównywalnie bardziej efektowne, a - jak dowodzą wcześniejsze doświadczenia - będzie mu towarzyszyć również wiele ciekawych procesów zachodzących w miejscach obserwacji: gwałtowny spadek temperatury, nietypowe zachowanie zwierząt, zaś przede wszystkim - możliwość patrzenia w gwiazdy za dnia.
 
Oprócz zaćmień Słońca i Księżyca do sfery tzw. zjawisk zakryciowych należą też przejścia Merkurego i Wenus przed tarczą Słońca. Choć występują one znacznie rzadziej, mieliśmy szczęście dokonać obserwacji obydwu. Szczególnie ważne okazało się przejście Wenus z 8 czerwca 2004 r. Poprzednie miało miejsce w 1882 r. i - jak podają kronikarze - nie było w Polsce widoczne z powodu złej pogody. Następne będzie widoczne za lat 8, lecz już wiadomo, że okaże się znacznie trudniejsze do zaobserwowania. Dla Koła równie istotna okazała się przy tej okazji możliwość wzięcia udziału w międzynarodowym projekcie „Venus Transit 2004”, mającym na celu wyznaczenie długości jednostki astronomicznej (czyli odległości Ziemia-Słońce). Na podstawie zebranych przez nas informacji (czasy odpowiednich kontaktów planety z tarczą Słońca) odległość ta została wyznaczona poprawnie, a otrzymany rezultat różnił się tylko o 0,012% od wyniku uzyskanego z najdokładniejszych pomiarów radarowych.
 
Jak zapewne wielu sympatyków Koła pamięta, przejście Wenus przed tarczą Słońca było prezentowane także na plenerowym pokazie w Krakowie. Obraz przesuwającej się - mówiąc trywialnie - kropki na tle tarczy słonecznej można było obejrzeć za pomocą kilku instrumentów przed budynkiem, zaś ten transmitowany z internetu - na dużym ekranie w głównym holu Akademii Pedagogicznej. Pokaz cieszył się dużym zainteresowaniem, tak wielkim nawet, że nasza praca została wynagrodzona tabliczką czekolady ofiarowaną przez pewnego starszego pana.
 

 
Częściowe zaćmienie Śłońca

Zgromadzone wyniki obserwacji wykorzystujemy głównie przy pisaniu naszych prac licencjackich i magisterskich, lecz już szerzej udało się je zaprezentować podczas Międzynarodowej Konferencji Kół Naukowych, organizowanej każdego roku przez Akademię Podlaską w Siedlcach. Przedstawione wyniki zostały wówczas opublikowane w pracy zbiorowej, wydawanej corocznie przez tę uczelnię.
 
W planach naszego Koła znajduje się uruchomienie serwisu internetowego prezentującego rezultaty naszej działalności (zdjęcia, filmy, prezentacje multimedialne, artykuły itp.) oraz zorganizowanie we wrześniu br. konferencji naukowo-dydaktycznej nt. Modernizacja nauczania astronomii w ramach przedmiotu nauczania „Fizyka z astronomią”.
 

 
Przejście Wenus przed tarczą Słońca (8 VI 2004 r.)

Oczywiście cały czas czuwamy nad aktualnymi zjawiskami na naszym niebie, o czym świadczą na przykład dokonane niedawno obserwacje komety Machholz C2004 Q2. Równocześnie nie zaniedbujemy opieki nad najmłodszymi rocznikami. w końcu każdy wysiłek naprawdę będzie coś wart, jeżeli znajdzie swoich kontynuatorów.
 
Kontakt z naszym kołem:
kondracka@astro.as.wsp.krakow.pl
 

Mirosław Frań,
(gruszken@wp.pl)