Czesław Nowarski
Raport z XVII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich
„Tradycja a nowoczesność – tożsamość” Kraków, 15–18 września 2004 roku
U progu XXI stulecia krakowskie środowisko historyczne – z woli Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego – podjęło trud zorganizowania XVII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich. Obradował on w dniach 15–18 września 2004 r. W gronie współorganizatorów znalazły się następujące uczelnie i instytucje: Uniwersytet Jagielloński, Akademia Pedagogiczna im. KEN, Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Instytut Pamięci Narodowej (Biuro Edukacji Publicznej), Gmina Miasta Kraków, Fundacja Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Międzynarodowe Centrum Kultury Kraków, Stowarzyszenie Archiwistów Polskich. Patronat honorowy nad Zjazdem objął prezydent RP Aleksander Kwaśniewski, zaś Komitet Honorowy utworzyli: Jerzy Adamik – wojewoda małopolski, Janusz Sepioł – marszałek województwa małopolskiego, Jacek Majchrowski – prezydent miasta Krakowa, Franciszek Ziejka – rektor UJ, Michał Śliwa – rektor AP
W składzie 29-osobowego Komitetu Organizacyjnego XVII Zjazdu znaleźli się przede wszystkim historycy z dwóch największych uczelni humanistycznych Krakowa: Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Pedagogicznej. Nie zabrakło w nim także przedstawicieli innych instytucji oraz studentów. Na czele Komitetu stanął tandem wytrawnych badaczy i sprawnych organizatorów: prof. Andrzej Chwalba z UJ i prof. Feliks Kiryk z AP. Odpowiedzialną i czasochłonną rolę sekretarzy pełnili: dr Piotr Trojański (AP) i Dagmara Haręzga (szefowa Koła Naukowego Historyków UJ).
Prace nad sporządzeniem programu XVII Powszechnego Zjazdu Historyków trwały wiele miesięcy. Ich ukierunkowaniem była Odezwa Zjazdowa Zarządu Głównego PTH, w której podkreślono, że Zjazd u progu XXI stulecia, w okresie decydującym o miejscu Polski w jednoczącej się Europie, powinien podjąć problematykę ważną dla przyszłości naszego państwa i narodu. Stąd zrodziła się myśl przewodnia obrad ujęta w formule: Tradycja a nowoczesność – tożsamość. W tekście wzmiankowanej Odezwy wyszczególniono kwestie, którymi zjazd będzie się zajmował. Obok wybranych epizodów z dziejów Polski i Polaków trzeba w obradach omawiać zagadnienia globalne, a zwłaszcza dotyczące źródeł konfliktów cywilizacyjnych, zagrożeń i nadziei ludzkości. Na uwagę zasługuje problem jedności Europy, powstawanie i przemiany jej różnorodności etnicznej i kulturowej, rola dawnych i nowych stolic Europy, znaczenie regionów centralnych i peryferyjnych, tożsamość europejska i jej odmiany. Należy zarazem podjąć próbę oceny przełomu politycznego w krajach środkowej i wschodniej części kontynentu w latach 80. i 90. minionego stulecia.
W toku wielu dyskusji, konsultacji i polemik, prowadzonych regularnie w gronie osób tworzących Komitet Organizacyjny XVII Zjazdu, niejednokrotnie z udziałem władz PTH oraz w obecności przedstawicieli większości krajowych Instytutów Historycznych, konkretyzował się porządek tematyczny zjazdu i jego struktura organizacyjna. W rezultacie powstał bogaty, urozmaicony i wielowątkowy program, którego realizację rozłożono na cztery dni. Za przygotowanie i przebieg obrad odpowiedzialnych było blisko 50. moderatorów. Referaty i koreferaty przygotowało prawie 120 osób. Większość wzmiankowanych tekstów znalazło się na stronie internetowej Zjazdu. Odbyło się w sumie 14 sympozjów i 8 paneli.
W pierwszym dniu (15 IX) miały miejsce „Otwarte przedzjazdowe spotkania sesyjne PTH”. Wśród nich na szczególną uwagę zasługiwały obrady prowadzone przez prof. M. M. Drozdowskiego, poświęcone planowi „Burza” i Powstaniu Warszawskiemu. Do dużej sali konferencyjnej PAU – miejsca spotkania – przybyło wielu zainteresowanych. Również sesje nt. Poetyki dyskursów w dziejach myśli społecznej i politycznej, Nauki dające poznawać źródła historyczne i Wojna jako przedmiot badań historyka przyciągnęły uwagę sporej grupy uczestników. Ponadto w pierwszym dniu obrad, w ramach otwartych imprez towarzyszących odbył się panel historyków i polityków pt. Polityka w czasie wielkiego przełomu 1989–1990. Kierował nim prof. R. Legutko, filozof z UJ. Wśród uczestników dyskusji znaleźli się m.in. P. Wandycz, T. Mazowiecki, abp J. Życiński. Także w pierwszym dniu zjazdu zwołano uroczystą sesję Rady Miasta Krakowa, na którą zaproszono Komitet Organizacyjny i innych gości. Podczas posiedzenia głos zabierali kolejno: przewodniczący Rady Miasta dr inż. P. Pytko, prezydent Krakowa prof. J. Majchrowski, wiceprzewodniczący Komitetu Organizacyjnego prof. F. Kiryk czy przewodniczący tegoż Komitetu prof. A. Chwalba. Oprawę muzyczną spotkania zapewnił występ chóru „Quattro Voci” pod kierownictwem Artura Sędzielarza. Dopełnieniem pierwszego dnia zjazdu były imprezy towarzyszące: otwarcie w Collegium Maius UJ wystawy poświęconej prof. Aleksandrowi Gieysztorowi (1916–1999), który był nie tylko wybitnym mediewistą, dyrektorem Zamku Królewskiego w Warszawie, powstańcem warszawskim, ale przede wszystkim przez całe dziesięciolecia był autorytetem moralnym dla wielu Polaków; projekcja filmu Warszawa – Berlin – Praga. Wyścig do wolności w klubie studenckim „Rotunda”.
Następnego dnia (16 IX) ks. Kardynał F. Macharski odprawił dla uczestników Zjazdu Mszę św. w Kościele akademickim św. Anny. Po niej o godz. 9.00 w Filharmonii im. K. Szymanowskiego nastąpiła uroczysta ceremonia otwarcia XVII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich. Przesłanie prezydenta RP A. Kwaśniewskiego do uczestników obrad przekazała minister B. Labuda. Przemawiali też inni goście m.in.: marszałek Sejmu J. Oleksy, marszałek województwa małopolskiego J. Sepioł, prezydent Krakowa prof. J. Majchrowski, wojewoda Małopolski J. Adamik, rektor AP prof. M. Śliwa, aktualny prezes PTH prof. K. Mikulski i były prezes PTH prof. W. Wrzesiński. Podczas uroczystości w Filharmonii wręczono Księgę Jubileuszową emerytowanemu profesorowi Uniwersytetu Yale (USA) Piotrowi Wandyczowi. Na zakończenie ceremonii otwarcia ciekawy wykład inauguracyjny wygłosił brytyjski historyk, prof. Norman Davies, stwierdzając m.in. „Dzisiaj w Krakowie odbywają się dwa zjazdy: ten, w którym uczestniczę, oraz medyków sądowych. Obie profesje łączy to, że zajmują się z reguły zmarłymi. Historycy i patologowie wiedzą o nich niemal wszystko, tyle tylko, że za późno”.
W południe, po uroczystości w Filharmonii, wystrzał armatni oddany przez Bractwo Kurkowe pod Wieżą Ratuszową na Rynku krakowskim oznajmił początek XVII Zjazdu. Jednocześnie przypomniał, iż zaczyna się czas nie tylko uczonych obrad, ale i rozrywki, spotkań, zwiedzania. Od godziny 13.00 z pełnym rozmachem ruszyły prace zjazdowe. Temat główny tego popołudnia brzmiał: „Czas wielkiego przełomu: społeczeństwo, gospodarka i kultura państw Europy Środkowowschodniej 1989–1990” (moderatorzy: prof. T. Gąsowski, dr hab. P. Machcewicz). Był on oddzielnie dyskutowany w panelach: I. „Rok 1989 w Europie Środkowowschodniej: mechanizm i natura przełomu”, II. „Pamięć historyczna 15 lat po upadku komunizmu”. Uczestniczyli w nich m.in. prof. A. Paczkowski, prof. W. Roszkowski, dr hab. A. Dudek. Dopełnieniem omawianej problematyki była wystawa „Peerel – tak daleko, tak blisko”. Równolegle trwały prace w trzech sympozjach: „Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodziny w kontekście europejskim” (prof. A. Żarnowska, prof. A. Walaszek, dr D. Kałwa); „Wędrówka i etnogeneza. Świt narodów nie tylko europejskich” (prof. M. Salamon, prof. J. Strzelczyk); „Rozrzutność i skąpstwo w tradycji kulturowej i rzeczywistości” (prof. J. Tazbir, prof. A. K. Banach). O godz. 16.00 w holu głównym AP został otwarty Salon Książki Historycznej, który zgromadził ponad trzydziestu wystawców z Polski i Niemiec. Na zakończenie drugiego dnia zjazdu w klubie studenckim „Rotunda” odbyła się projekcja filmu Moje notatki z historii i spotkanie z reżyserem A. Wajdą.
W kolejnym dniu (17 IX) bogaty program prac zjazdowych obejmował dwa tematy główne i siedem sympozjów. Niektóre z nich odbywały się w tych samych godzinach i w różnych punktach miasta, co powodowało konieczność wyboru najbardziej interesującej problematyki. Można więc było wziąć udział w omawianiu jednego z dwóch tematów głównych: Tożsamość europejska i jej odmiany na przestrzeni wieków (prof. J. Łaptos, prof. T. Schramm) lub Historia i jej przekaz dawniej i dziś: od tradycji ustnej do zapisu cyfrowego (prof. J. Pomorski, prof. K. Zamorski). Także tematyka siedmiu sympozjów w tym dniu przyciągała uwagę oryginalnością i aktualnością. Na pewno takie cechy posiadał Dramat przemocy w perspektywie historyka (prof. W. Wrzesiński, prof. J. Chrobaczyński). Również pozostałe zawierały impulsy do indywidualnych przemyśleń i refleksji: Judaizm, chrześcijaństwo i islam. Dialog i akulturacja (prof. A. Pankowicz, dr S. Bielański); Rządy prawa w przeszłości dalszej i bliższej (prof. W. Uruszczak, prof. D. Malec); Europa Środkowowschodnia – jedność czy różnorodność od X do XVIII wieku? (prof. J. Kłoczowski, prof. K. Baczkowski); Dawne stolice w nowej Europie (prof. J. Purchla); Dzieło sztuki: źródło ikonograficzne czy coś więcej (prof. M. Fabiański); Człowiek śmiechu i zabawy (prof. Cz. Robotycki). Dla niezainteresowanych taką ofertą tematyczną, organizatorzy przygotowali przed południem zwiedzanie archiwów krakowskich (Archiwum Klasztoru Jezuitów, Archiwum Klasztoru Karmelitów, Archiwum Nauki). Po południu zaś zaprosili do Muzeum Historycznego Miasta Krakowa na otwarcie wystawy towarzyszącej wspomnianemu wyżej sympozjum Dzieło sztuki: źródło ikonograficzne. Z kolei wieczorem można było zwiedzać Bazylikę Mariacką i wysłuchać przy okazji koncertu organowego. Od godziny 21.00 rozpoczęło się nocne zwiedzanie Krakowa.
Godzinę wcześniej (20.00) w Sali im. J. Tischnera w Collegium Witkowskiego (UJ) zaczęły się obrady Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia Delegatów PTH, w celu zmiany niektórych punktów obowiązującego Statutu. Otworzy to nowe możliwości finansowania prac Towarzystwa przez uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego.
W ostatnim dniu zjazdu (18 IX) na uczestników czekał jeden temat główny O nas bez nas – historia Polski w opinii historyków obcojęzycznych” (prof. W. Molik, prof. H. Żaliński), cztery sympozja i pięć paneli. Trzy sobotnie sympozja adresowane były kolejno do użytkowników archiwów – Jakich archiwów potrzebują historycy? (prof. D. Nałęcz), przewodników turystycznych – Nie zgubić się w historii. Doświadczenia przewodników w mieście historycznym (dr hab. P. Krasny, dr J. Basista, J. Lentocha) i studentów – Historyk a otaczająca go rzeczywistość (D. Haręzga, T. Pudłocki, R. Woźniak). W ramach tego ostatniego, przygotowanego przez samych studentów, zorganizowano cztery panele dotyczące następujących kwestii: Rola historyka w kształtowaniu świadomości społeczeństw (L. Sykulski, A. Kubal); Mity i mitologia a rzeczywistość historyczna (O. Błyskal, W. Szymborski, A. Weiss, P. Łuczyński); Wpływ czynników zewnętrznych na historię (W. Kudela, I. Mucha, E. Szpak); Terroryzm. Droga ku wolności czy autozagładzie? (R. Woźniak, P. Zaziąbło, S. Pochłopień).
Ważne miejsce w ostatnim dniu obrad zjazdowych zajęło sympozjum dydaktyczno-historyczne, adresowane do środowiska nauczycielskiego i osób żywotnie zainteresowanych stanem i rozwojem edukacji historycznej w Polsce. Jego naczelnym hasłem uczyniono Ideę zjednoczonej Europy w edukacji historycznej w Polsce (prof. J. Maternicki, dr hab. Cz. Nowarski). Konkretyzację treści w nim zawartej stanowiły cztery referaty, dyskusja panelowa oraz multimedialna prezentacja materiałów dydaktyczno-historycznych, obrazująca dorobek kilku szkół na polu edukacji europejskiej.
W zagajeniu obrad prof. J. Maternicki poinformował zebranych, że pierwszą osobą, która podjęła prace organizacyjno-programowe wokół sympozjum i zaproponowała jego temat, był nieżyjący od 2002 roku prof. Czesław Majorek. Dalsze konsultacje w gronie dydaktyków historii z uniwersytetów i innych szkół wyższych, rozmowy z Komisją Dydaktyczną Zarządu Głównego PTH oraz Krajową Komisją Dydaktyki Historii pozwoliły na ostateczne ustalenie programu obrad. Dominowały w nim dwa wątki problemowe. Pierwszy z nich bezpośrednio korespondował z hasłem Idea zjednoczonej Europy w edukacji historycznej w Polsce i przewijał się we wszystkich czterech referatach: Europejska edukacja historyczna XXI wieku (prof. J. Centkowski); Europejski wymiar polskiej edukacji historycznej (prof. M. Kujawska, dr V. Julkowska); Dzieje Polski w europejskich podręcznikach historii (prof. A. Suchoński); Integracja europejska w szkolnej edukacji historycznej (dr J. Mazur).
Wieczorem ostatniego dnia XVII Zjazdu odbył się panel historyków i dziennikarzy pt. Najjaśniejszy Pan. Rzecz o wartości mitu historycznego. Wypowiadali się w nim m.in. prof. S. Grodziski, prof. J. Pomorski, prof. S. Waltoś, red. L. Mazan, red. M. Czuma. Prowadzenie należało do prof. K. Zamorskiego. Po jego zakończeniu głos zabrali szefowie Komitetu Organizacyjnego Zjazdu, profesorowie A. Chwalba i F. Kiryk, podsumowując i zamykając czterodniowe obrady. Finałem sobotniego dnia był koncert „Piwnicy pod Baranami” na dziedzińcu Collegium Maius.
XVII Powszechny Zjazd Historyków Polskich przeszedł do historii. Przyniósł bogaty plon w postaci często oryginalnych ujęć wielu problemów, uporządkowania nader istotnych, choć nierzadko zawiłych zagadnień monotematycznych, nakreślenia perspektyw i prognoz na przyszłość w wybranych dziedzinach życia (np. edukacji). Jego pokłosie w formie publikacji powinno być inspiracją dalszych badań i studiów w omawianych na zjeździe sprawach.
Czesław Nowarski
Fotografował M. Pasternak
