Konferencje 

Konferencje w Instytucie Historii

w 2004 roku

W Instytucie Historii odbyły się w roku 2004 cztery konferencje naukowe. O konferencji „lwowskiej”, organizowanej w początkach maja, pisaliśmy już w „Konspekcie”. Odrębnie donosimy również o XVII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich. Dlatego w skrótowej formie informujemy o pozostałych konferencjach.

Urzędnicy miejscy w Rzeczpospolitej – problemy badawcze (20–21 czerwca 2004 r.)

W dniach 20–21 czerwca 2004 r. odbyła się w Krakowie zorganizowana przez Dyrekcję Instytutu Historii Akademii Pedagogicznej im. KEN w Krakowie i Dyrekcję Instytutu Historii i Archiwistyki Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu konferencja poświęcona urzędnikom miejskim w Rzeczpospolitej oraz związanym z tym zagadnieniem problemom badawczym.

Referat wstępny wygłosił Krzysztof Mikulski (UMK). Mówił O potrzebie sporządzenia spisów urzędników miejskich Rzeczpospolitej, podkreślając przydatność sporządzenia tego zamierzenia badawczego dla dalszych badań nad problematyką miast średniowiecznych i nowożytnych. Przytoczył przykład spisów urzędników ziemskich, który okazał się niezwykle pomocny w badaniach nad rycerstwem i możnowładztwem. Następnie zabrał głos Mateusz Goliński (Uniwersytet Wrocławski; W kwestii użyteczności spisów urzędników na przykładzie Wrocławia i Świdnicy). Podkreślił odrębności ustrojowe miast śląskich oraz związane z tym problemy przy opracowaniu spisu urzędników. Z kolei Roman Czaja (UMK) w referacie Kształtowanie się ustroju radzieckiego w miastach nadbałtyckich w średniowieczu, poruszył problem formowania się i dochodzenia rady do monopolistycznej władzy w miastach Pomorza Zachodniego, ziem pruskich oraz Inflant, porównując tamtejsze rozwiązania ustrojowe z modelem ustrojowym miast polskich.

Kolejni referenci koncentrowali się głównie na omówieniu postępów badawczych nad problematyką ustrojową poszczególnych miast. Ryszard Szczygieł (UMCS) przedstawił Stan badań nad urzędnikami lubelskimi i możliwości ich prowadzenia. Natomiast Grażyna Jakimińska zaprezentowała prosopograficzną charakterystykę rady miejskiej Lublina w pierwszej połowie XVI wieku. Kolejny mówca, Stanisław Jujeczka, omówił zachowane zasoby źródłowe odnoszące się do miasta Legnicy oraz ocenił możliwości opracowania spisów tamtejszych urzędników miejskich.

Dwa następne referaty dotyczyły Krakowa. Waldemar Bukowski (IH PAN w Krakowie) przedstawił Stan i perspektywy badań nad urzędnikami miasta Krakowa w średniowieczu, podkreślając genezę oraz specyfikę krakowskiego ustroju miejskiego. Podobną problematykę, tyle że w odniesieniu do okresu nowożytnego, podjął Zdzisław Noga (AP w Krakowie). Zwracając większą uwagę na urzędników średniego szczebla, omówił ich kompetencje na podstawie zachowanych rot przysiąg.

W drugim dniu obrad podjęto sprawy wschodnie. Goście z Ukrainy: Natalia Biłous (Kijów) oraz Miron Kapral (Lwów) przedstawili stan literatury, zasoby archiwów, odrębności ustrojowe oraz możliwości i problemy, na jakie natknąć się muszą przyszli autorzy spisów urzędników Kijowa i Lwowa. Po wysłuchaniu referatu Janusza Grabowskiego (AGAD, Urzędnicy Starej i Nowej Warszawy do 1526/29. Stan badań i perspektywy badawcze), uczestnicy konferencji rozpoczęli dyskusję, stanowiącą później jej istotny element.

Pojawiło się bowiem sporo problemów metodologicznych i terminologicznych. Podjęto próbę zdefiniowania pojęcia „urzędnik miejski” i elementów odróżniających urzędników od „sług miejskich”. Wskazano na różnice pomiędzy urzędem a funkcją. W końcu uczestniczy przyjęli zasady doboru urzędników do planowanych spisów. Ustalono, że oprócz wójtów, rajców i ławników w spisach znajdą się również kierownicy kancelarii (pisarze, sekretarze) oraz syndycy. Podsumowując obrady, Ryszard Szczygieł podkreślił zasadność organizowania tego typu konferencji tematycznych i wkład, jaki wnoszą w rozwój badań nad ośrodkami miejskimi dawnej Rzeczpospolitej.

Pojawiło się bowiem sporo problemów metodologicznych i terminologicznych. Podjęto próbę zdefiniowania pojęcia „urzędnik miejski” i elementów odróżniających urzędników od „sług miejskich”. Wskazano na różnice pomiędzy urzędem a funkcją. W końcu uczestniczy przyjęli zasady doboru urzędników do planowanych spisów. Ustalono, że oprócz wójtów, rajców i ławników w spisach znajdą się również kierownicy kancelarii (pisarze, sekretarze) oraz syndycy. Podsumowując obrady, Ryszard Szczygieł podkreślił zasadność organizowania tego typu konferencji tematycznych i wkład, jaki wnoszą w rozwój badań nad ośrodkami miejskimi dawnej Rzeczpospolitej.

Jerzy Rajman

Mitteleuropa gestern und heute in einem vereinigten Europa (2–4 listopada 2004 r.)

W dniach 2–4 listopada 2004 r. odbyła się w Instytucie Historii Akademii Pedagogicznej międzynarodowa sesja naukowa Mitteleuropa gestern und heute in einem vereinigten Europa [Europa Środkowa wczoraj i dziś w zjednoczonej Europie]. Sesję zorganizował Instytut Historii AP przy organizacyjnym wsparciu fundacji Haus der Aktion 365 z Frankfurtu nad Menem. Było to kolejne z triateralnych spotkań historyków, socjologów i pedagogów z Pädagogische Hochschule Schwäbisch Gmünd, Uniwersytetu w Ołomuńcu, Uniwersytetu Opolskiego i Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Zgodnie z dotychczasową tradycją tych naukowych spotkań, obrady konferencji toczyły się w językach niemieckim i angielskim. Problem Europy środkowej widzianej w perspektywie historycznej, współczesnej i edukacyjnej został naświetlony z punktu widzeniu wielu płaszczyzn badawczych.

W aspekcie historycznym poruszono kolejno problem mozaiki etnicznej na terenie dzisiejszej Polski w czasach prehistorycznych (dr hab. prof. AP Marek Wilczyński, Kraków), wielokulturowości średniowiecznego Śląska (dr hab. prof. UO Anna Pobóg-Lenartowicz, Opole), wieloetnicznego charakteru miasta Krakowa we wczesnym okresie nowożytnym (dr hab. prof. AP Zdzisław Noga), problemu polityki polskiej wobec Śląska w latach 1945–1950 (dr M. Świder, Opole), dekretów Benesza ze współczesnej perspektywy (dr M. Hořinek, Ołomuniec) i czeskiej drogi do totalitaryzmu (mgr D. Hampl, Ołomuniec)

Blok socjologiczny prezentował się równie ciekawie. Omówione zostały zagadnienia chrześcijańskich korzeni Europy (prof. dr W. Löser SJ, Frankfurt nad Menem), europejskich modeli ułożenia stosunku: państwo – Kościół (prof. dr R. Wichard, Schwäbisch Gmünd), obrazu strukturalnego Europy w aspekcie historycznym (prof. dr S. Immerfall, Schwäbisch Gmünd), teoretycznego ujęcia europejskości z punktu widzenia Czechów (prof. dr F. Mezihorák, Ołomuniec), jak też problemom obecności Kościoła w mediach polskich (dr P. Tarliński, Opole) oraz nieetycznego sceptycyzmu w europejskiej myśli filozoficznej (doc. dr Z. Novotny, Ołomuniec).

W zakresie edukacji historycznej i socjologicznej poruszono zagadnienia holokaustu w dydaktyce szkolnej (dr P. Trojański, Kraków), pojmowaniu polityki przez dzieci w wieku wczesnoszkolnym (doc. dr J. Skopálova, Ołomuniec), kształceniu europejskiemu młodzieży szkół średnich i przygotowaniu nauczycieli tych szkół (mgr A. Stanek, Ołomuniec), wynikom eksperymentu „Świat dzieci” (doc. dr A. Nelešovska i mgr M. Dopita, Ołomuniec).

Udanym podsumowaniem sesji i dyskusji były rozważania nad pytaniem, czy możliwa jest koegzystencja narodów Europy środkowej (dr D. Spiner, Ołomuniec), uzupełnione z kolei przez relację o praktycznej realizacji współpracy młodzieży z Polski, Czech, Rumunii i Niemiec w ramach „szkoły letniej”, organizowanej przez fundację Haus der Aktion 365 (Gerlinde Back, Frankfurt nad Menem).

W ramach dyskusji skomentowano także bieżące problemy polityczne oraz problemy dotyczące interpretacji historii w aspekcie sporów o przedstawienie problematyki wypędzeń, związanych z nimi roszczeń oraz zagadnienia praktycznego rozwiązania sporu o miejsce ideologii chrześcijańskiej w zjednoczonej Europie.

Materiały sesji zostaną opublikowane nakładem fundacji Haus der Aktion 365 z Frankfutu nad Menem. Teksty zostały zebrane z początkiem grudnia br., należy mieć więc nadzieję, że ukażą się drukiem w 2005 r. Kolejna sesja, tym razem poświęcona problemowi migracji w Europie środkowej, planowana jest na październik 2005 r. w Kamieniu Śląskim.

Zdzisław Noga

Premonstratensi na ziemiach polskich w średniowieczu
(13–14 grudnia 2004 r.)

W dniach 13–14 grudnia w Instytucie Historii odbyła się ogólnopolska konferencja poświęcona zakonowi premonstratensów na ziemiach polskich w średniowieczu. Premonstratensi zwani są u nas norbertanami, od imienia założyciela zakonu św. Norberta z Xanten. Przybyli do Polski około połowy XII wieku, prawdopodobnie z Niemiec, ale na losy polskich klasztorów bardzo silnie oddziaływali również premonstratensi czescy. Należeli do „wielkich” zakonów średniowiecza, ale ich rola na ziemiach polskich nie jest jeszcze dokładnie rozpoznana. Konferencja, którą zorganizował Instytut Historii, była pierwszą naukową sesją w Polsce poświęconą zakonowi św. Norberta. Dominowały referaty podejmujące problematykę początków poszczególnych klasztorów. Błażej Śliwiński (Gdańsk) przedstawił zagadnienie początku klasztoru w Żukowie. Monika Kopka (Opole) omówiła nowe źródło ukazujące założenie klasztoru w Czarnowąsach. Marek Stawski (Warszawa) przedstawił skomplikowaną kwestię założenia klasztoru norbertanek w Płocku. Początki klasztoru na Zwierzyńcu, wraz z próbą oceny historiografii zakonnej, były tematem wystąpienia Jerzego Rajmana (Kraków). Józef Dobosz (Poznań) zajął się kwestią stosunku Piastów do zakonu premonstratensów i innych kanoników, podejmując również próbę oceny stosunku Piastów do reformy gregoriańskiej. Zagadnienie reformy zwanej gregoriańską, w powiązaniu z analizą duchowości zakonu premonstratensów, przedstawił ks. Grzegorz Ryś (Kraków). Z problematyką duchowości zakonu wiąże się także księga norbertańskich żywotów świętych z XVII w., którą od strony bibliologicznej omówiła Jolanta Gwioździk (Katowice). Wojciech Dominiak (Opole) zajął się zagadnieniem stosunku Piastów linii opolskiej do klasztoru w Czarnowąsach. Sporo emocji u słuchaczy wzbudziły referaty poświęcone życiu codziennemu klasztorów żeńskich, a przedstawiły je Beata Możejko (Gdańsk), w odniesieniu do Żukowa, oraz Krystyna Sulkowska- -Tuszyńska (Toruń), w odniesieniu do Strzelna. Z zagadnieniem dyscypliny wewnętrznej, przestrzegania reguły i najważniejszych bolączek poszczególnych konwentów związane były referaty Dariusza Karczewskiego (Bydgoszcz) o reformach w klasztorze w Strzelnie oraz Dariusza Misiejuka (Wrocław) o próbach wprowadzenia niezbędnych zmian w opactwie na Ołbinie pod Wrocławiem. Zasoby archiwalne dotyczące opactwa ołbińskiego i prepozytury w Czarnowąsach omówił natomiast Roman Stelmach (Wrocław). Życia wewnętrznego dotyczył także referat Macieja Mączyńskiego (Kraków), który przedstawił zalecenia w sprawie kroju i koloru habitu zakonnego, sformułowane w klasztorze na Zwierzyńcu w XVII w., wraz z analizą użytego w nich słownictwa. Stosunki panujące między wrocławskimi premonstratensami i kanonikami regularnymi przedstawiła Anna Pobóg-Lenartowicz (Opole), nie unikając kwestii sporów o pierwszeństwo między tymi zakonami, które tak mocno bulwersowały wrocławian w XIV w. Nie zabrakło referatów o roli zakonu w rozwoju kultury średniowiecznej. Jolanta Byczkowska-Sztaba (Warszawa) omówiła jeden z najbardziej nietypowych graduałów norbertańskich znajdujących się w polskich zbiorach muzycznych. Adam Żurek (Wrocław) dokonał oceny znaczenia opactwa na Ołbinie w kulturze artystycznej Śląska, a Krzysztof Kaczmarek (Poznań) przybliżył słuchaczom zagadnienie studiów uniwersyteckich podejmowanych przez polskich premonstratensów. Jan Drabina (Kraków) podjął się niełatwej próby ukazania zarysu dziejów jednego z klasztorów, a mianowicie prepozytury w Bytomiu. Problematyce funkcjonowania latyfundium klasztoru w Żukowie poświęcony był referat Marka Smolińskiego (Gdańsk).

Referaty wygłoszone podczas konferencji, a zwłaszcza ożywiona dyskusja, wykazały jak wiele jest jeszcze do zbadania w dziejach polskich premonstratensów, zaś zwiedzenie jednego z dwu istniejących jeszcze dziś klasztorów tej reguły (Zwierzyniec) unaoczniły wszystkim piękno dawnej architektury zakonnej. Pozostaje żywić nadzieję, że profesor Jerzy Rajman, inicjator konferencji, będzie zmierzał do tego, aby tak owocna sesja stała się początkiem regularnych konferencji „klasztornych”, organizowanych w naszym Instytucie.

Zdzisław Noga