Artur Jachna
Nowe źródło do dziejów gospodarczych Drugiej Rzeczypospolitej w opracowaniu naukowym Jerzego Gołębiowskiego
Sytuacji gospodarczej Polski w okresie międzywojennym poświęcono do tej pory niejedną książkę. Ukazały się na ten temat setki różnych artykułów i rozpraw. Ich autorami byli nie tylko historycy, ale również prawnicy i ekonomiści. Są to jednak pozycje o charakterze rozpraw monograficznych lub przyczynków do dziejów omawianej epoki. Zdecydowanie rzadziej wydawano źródła archiwalne, a przecież ich wartość dla nauki nierzadko jest większa niż duża część publikacji autorskich.
Na rynku księgarskim ukazała się właśnie pozycja pt. Kapitał państwowy w spółkach prawa handlowego u schyłku Drugiej Rzeczypospolitej. Poprzedził ją wstępem i opracował Jerzy Gołębiowski. Tytuł ten opublikowało Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej im. KEN w Krakowie. Celem niniejszej edycji źródłowej było upowszechnienie mało znanego, a cennego dla dalszych badań nad etatyzmem w Drugiej Rzeczypospolitej, dokumentu przechowywanego w zbiorach Centralnego Archiwum Wojskowego w Rembertowie pod Warszawą.
Mozolnej pracy edytorskiej podjął się tutaj wybitny znawca tematu Jerzy Gołębiowski, krakowski historyk, od lat konsekwentnie skupiający swe zainteresowania naukowe na dziejach społeczno-gospodarczych Drugiej Rzeczypospolitej, szczególnie zaś na problemie udziału sektora państwowego w ustroju ekonomicznym Polski przed wybuchem II wojny światowej. Autor wstępu do omawianej pozycji archiwalnej jest zarazem autorem licznych publikacji, w tym czterech o charakterze monograficznym, a także wielu artykułów i recenzji polemicznych w prestiżowych periodykach specjalistycznych oraz prac redakcyjnych i współautorskich. Znaczący jakościowo dorobek w zakresie piśmienniczym idzie w parze z niesłabnącym zacięciem dydaktycznym.
Podjęcie pracy nad przygotowaniem do wydania omawianego sprawozdania, nie jest więc przypadkiem, lecz konsekwencją przed laty obranej specjalizacji zawodowej. Jerzy Gołębiowski wykorzystywał już wspomniane źródło, teraz jednak postanowił upublicznić je również i dla tych, którzy z takich czy innych względów nie skorzystaliby z oryginału dokumentu. Właśnie o oryginale pisze we wstępie. Opisuje jego zawartość, wskazuje możliwości dalszych badań z jego użyciem. Ponadto prostuje nieścisłości i omyłki, które znalazły się w tekście dokumentu. Wyjaśnienia te były konieczne, gdyż autor nie chciał ingerować w oryginalną strukturę graficzną źródła. Jedyne zmiany, na które sobie pozwolił, mają charakter kosmetyczny. Korekty w pisowni, interpunkcji oraz konieczne wytłuszczenia w druku zostały dokonane tylko dla wygody współczesnego czytelnika. łaściwy tekst sprawozdania poprzedził badacz dwudziestoczterostronicową rozprawą pt. Spółki prawa handlowego w sektorze przedsiębiorstw państwowych w okresie Drugiej Rzeczypospolitej. z powodzeniem mogłaby ona stanowić samodzielny artykuł w czasopiśmie naukowym i to nie tylko ze względu na wyposażenie jej w bardzo rozbudowany aparat badawczy. Uważam, że bez gruntownego przestudiowania tego opracowania lektura kolejnych stronic omawianej książki nie będzie w pełni owocna dla czytelnika. Nie można bowiem w pełni poznać i prawidłowo zrozumieć zaprezentowanego materiału źródłowego bez pomocy eksperta. Jerzy Gołębiowski omówił w tej rozprawie podstawy organizacyjno-prawne przedsiębiorstw państwowych oraz starał się wyjaśnić genezę rozwoju spółek prawa handlowego, jako korzystnej formy organizacji kapitału państwowego. Czytając te wyjaśnienia, można zapoznać się z istotą stosunków własnościowych opisanych w sprawozdaniu przedsiębiorstw. Historyk udowodnił, że powiększenia kapitałowe, mające na celu uzyskanie przez państwo pakietu większościowego, nie były zjawiskiem odosobnionym w ówczesnej praktyce gospodarczej. Świadczyły o tendencjach zmierzających do stopniowego upaństwowienia przedsiębiorstw mieszanych, w których przewagę miał dotychczas kapitał prywatny. Autor użył we wstępie i rozprawie na temat spółek prawa handlowego przypisów, które spełniają w moim odczuciu rolę wykazu źródeł i opracowań w zakresie omawianej problematyki. Są to cenne wskazówki bibliograficzne, szczególnie dla młodych badaczy. Co ważne, zaprezentowano tutaj nie tylko odnośniki do opracowań ogólnych i syntez, ale i źródeł archiwalnych oraz drukowanych. Na uwagę zasługuje również przejrzysty, chociaż miejscami zwarty tok rozumowania, podany w bardzo ładnej polszczyźnie, co bez wątpienia ułatwia czytelnikowi – nawet nie nawykłemu do lektury dzieł z zakresu problematyki historii ekonomicznej – śledzenie myśli badacza. Sprawność językowa jest zresztą stałym wyróżnikiem prac naukowych Jerzego Gołębiowskiego.
Właściwy tekst źródła oddzielony jest od omówienia roli spółek prawa handlowego w sektorze państwowym ówczesnej gospodarki polskiej kopiami maszynopisu strony tytułowej i spisu treści. Dzięki temu zabiegowi wydawniczemu, czytelnik ma możliwość porównania estetycznego pomiędzy wizerunkiem fragmentu oryginału a prezentowaną edycją. Samo sprawozdanie składa się z dwóch części, „zbiorczej” lub, inaczej ujmując, ogólnej oraz sprawozdań poszczególnych przedsiębiorstw. Zakłady zostały podzielone na dwanaście grup, tj.: wojskową, elektryfikacyjną, chemiczną, naftową, morską, komunikacyjną, górniczą, rolniczą, gdańską, różnych przedsiębiorstw, bankową i kolei lokalnych. Ogółem wydawnictwo zawiera informacje o około 449 przedsiębiorstwach, zakładach przemysłowych, handlowych i organizacjach gospodarczych. Tekst uzupełniony jest licznymi tabelami. Praca zawiera ponadto wykaz skrótów oraz indeksy nazwisk oraz przedsiębiorstw, zakładów przemysłowych, handlowych i organizacji gospodarczych.
Bardzo dobrze się stało, że nad materiałem tym pochylił się właśnie Jerzy Gołębiowski. Któż inny mógłby w pełniejszy sposób podołać tej pracy? Pochwały godna jest nie tylko idea wydania tej właśnie spuścizny źródłowej, ale i forma, jaka ostatecznie trafiła do rąk czytelników. Opracowanie jest przejrzyste pod względem konstrukcyjnym. Ma ogromną rolę poznawczą. Reasumując, muszę stwierdzić, że recenzowana publikacja stanowi istotny wkład w rozwój badań nad dziejami gospodarczymi Drugiej Rzeczypospolitej. Tematyka jej sprawia zaś, że powinna zainteresować nie tylko wąskie grono historyków gospodarczych zajmujących się historią najnowszą, lecz również wszystkich tych, którzy chcą poznać, jak znaczną i pozytywną rolę odgrywały przedsiębiorstwa państwowe w Polsce przed wybuchem II wojny światowej.
Artur Jachna
Kapitał państwowy w spółkach prawa handlowego u schyłku Drugiej Rzeczypospolitej. Szczegółowe sprawozdanie z działalności przedsiępiorstw o kapitale mieszanym za rok 1937 wzgl. 1937/38. Wstęp i opracowanie Jerzy Gołębiowski, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2004
