Czesław Michalski
Wychowanie fizyczne i sport
na ziemiach polskich
pod zaborami (2)
Druga połowa XIX wieku to okres rozwoju różnych społecznych form organizacyjnych, powoływanych w celu realizacji wąskich celów grupowych. Stowarzyszenia te stanowiły doskonały sposób pozyskiwania zwolenników aktywności ruchowej.
Najstarszym istniejącym na ziemiach polskich stowarzyszeniem tego typu, było Krakowskie Towarzystwo Strzeleckie, powołane do życia uchwałą Senatu Rządzącego Wolnego Miasta Krakowa w dniu 31 maja 1833 r. w zarysie historycznym, poprzedzającym statut, założyciele Towarzystwa odwoływali się do tradycji Bractwa Kurkowego, a w paragrafie pierwszym dokumentu stwierdzali, że „Towarzystwo Strzeleckie Krakowskie zawiązuje się dla strzelania do tarczy i mienia a stąd przyjemnej zabawy”. Według historyków AWF, było ono pierwszym nowoczesnym stowarzyszeniem kultury fizycznej na ziemiach polskich.
W roku 1839, w zaborze pruskim przy Towarzystwie ku Ulepszaniu Hodowli Bydła i Koni Wielkiego Księstwa Poznańskiego powstał pierwszy klub jeździecki, wzorowany na angielskich organizacjach sportowych. w 1841 r., w Warszawie, rozwinęło się zaś Towarzystwo Wyścigów Konnych i Wystawy Zwierząt Gospodarskich, stanowiące w latach następnych największe centrum sportów jeździeckich na ziemiach polskich. Kolejnym stowarzyszeniem tego rodzaju było Lwowskie Towarzystwo Zachęty Hodowli Koni i Zwierząt Gospodarskich.
z inicjatywy Bonifacego Łazarewicza a pod auspicjami Stowarzyszenia Przemysłowców Polskich w Poznaniu zostało założone 22 listopada 1862 r. pierwsze polskie towarzystwo gimnastyczne. Przestało ono działać w roku 1863, prawdopodobnie z powodu przejścia znacznej grupy skupionej w nim młodzieży do oddziałów powstańczych. Reaktywowało swą działalność cztery lata po upadku powstania styczniowego, ale szybko zostało rozwiązane przez zaborcze władze pruskie. Trwalsze towarzystwo gimnastyczne powstało dopiero w 1867 r. w zaborze austriackim, gdzie władze zliberalizowały swą politykę wobec narodów wchodzących w skład Monarchii Habsburskiej. w roku 1867 lwowscy działacze narodowi uzyskali pozwolenie na założenie polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Pierwszym jego prezesem został lekarz – Józef Milleret. Stawiało ono sobie za cel budzenie świadomości narodowej przez działalność kulturalną, przemarsze, zloty i pokazy gimnastyczne, a pod względem sportowym – odrodzenie fizyczne społeczeństwa polskiego za pośrednictwem ćwiczeń fizycznych. Równolegle, bo w 1868 r. powstały: Towarzystwo Gimnastyczne Krakowskie i w roku 1870 Towarzystwo Gimnastyczno-Strzeleckie „Orzeł Biały”. Miały one jednak zasięg lokalny, podczas gdy filie „Sokoła” zakładano na terenach polskich we wszystkich zaborach. Oddziały te powstawały od 1884 r. w Galicji (Stanisławowie, Tarnowie, Krakowie i innych miastach), zaborze pruskim: w Inowrocławiu, Poznaniu, Bydgoszczy (gdzie później, już w 1893 r. powstał Związek Sokołów Wielkopolskich). w zaborze rosyjskim działalność „Sokoła” była zakazana. Zezwolono na nią dopiero w latach 1905–1906 pod wpływem rewolucji.
Od końca XIX stulecia powstawały liczne emigracyjne gniazda organizacji w Niemczech, Francji, Stanach Zjednoczonych, wobec czego już w 1899 r. odbył się pierwszy zlot polskich organizacji sokolich na obczyźnie.
Pojawiają się jednak także inne, pozagimnastyczne, o szerszej podstawie społecznej, organizacje sportowe. Mimo politycznego podziału ziem polskich, rozwój towarzystw miał charakter równoległy i cechował się stosunkowo silnymi kontaktami między organizacjami różnych zaborów. w poszczególnych zaborach o rozwoju towarzystw i sportu w ogóle decydowały złożone czynniki, wśród których dominowały: w Galicji – wpływ nastawionego anglofilsko ziemiaństwa, w Wielkopolsce – chęć przeciwstawienia się wpływom stowarzyszeń niemieckich, w Królestwie Polskim – programowe zapożyczenia zachodnich wzorców wobec nieistnienia bądź słabej atrakcyjności wzorów rosyjskich. We wszystkich zaborach wspólnym stymulatorem rozwoju ruchu sportowego był niski poziom kultury fizycznej wśród szerszych warstw ludności miejskiej. Chronologicznie pierwsze stowarzyszenia sportowe powstają we Lwowie i Krakowie. Już w 1869 r. powstało Lwowskie Towarzystwo Łyżwiarzy i Krakowskie Towarzystwo Łyżwiarskie, w roku 1878 w Warszawie zostaje założone Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie, które oficjalnie zalegalizowano cztery lata później. Organizacje tego typu powołano w 1884 r. w Płocku i w 1886 r. we Włocławku. w roku 1884 zostaje założony we Lwowie Akademicki Klub Cyklistów i Towarzystwo Kolarzy Wyścigowych.
Pod koniec XIX w. zaczęły też powstawać kluby sportowe. Pierwszymi były założone już w 1891 r. we Lwowie i w Krakowie kluby szermiercze, następnymi – piłkarskie i lekkoatletyczne: Czarni (1903) i Pogoń (1904) oraz Cracovia (1906) i Wisła (1906), klub wioślarski (1904), Warta i Unia w Poznaniu, a w Warszawie w 1907 r. powstało Warszawskie Koło Sportowe, które zrzeszało ludzi uprawiających hipikę i tenis.
Krótko przed wybuchem i wojny światowej zawiązały się pierwsze robotnicze kluby sportowe, jak: Siła na Śląsku, Marymont w Warszawie oraz Widzew w Łodzi.
Przeszczepiono też w tym okresie na polski grunt angielski scouting, nadając mu polską nazwę harcerstwa. Był to dobrowolny, rekreacyjny ruch młodzieży polskiej, włączający w zakres swojego działania wędrownictwo i obozownictwo. Pierwsze drużyny harcerskie powstały w 1911 r. najpierw we Lwowie w ramach towarzystwa „Sokół”, potem w całej Polsce. Poza Galicją harcerstwo musiało rozwijać się w konspiracji.
Wymienione tu przykłady wskazują, że rozwój różnych dyscyplin sportu w okresie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami, następował głównie poprzez ruch stowarzyszeń, mających na celu również zadania patriotyczne.
Czesław Michalski
