Współpraca 

Stanisław Koziara

Między filologią a teologią

W różnorodnym nurcie prac badawczych podejmowanych przez środowisko polonistyczne obecnej Akademii Pedagogicznej, a dawnej WSP, poczesne miejsce zajmuje problematyka relacji i przenikania do literatury i języka polskiego wątków i tematów religijnych: teologicznych, biblijnych, bez rozpoznania których niepełna staje się nie tylko edukacja polonistyczna, ale też rzetelna ocena historii oraz miejsca ojczystej literatury i języka

Wymiernym efektem tych zainteresowań jest pokaźna liczba publikacji o charakterze monograficznym, jak też studiów i rozpraw związanych z tym zagadnieniem, autorstwa obecnych i dawnych pracowników Instytutu Filologii Polskiej AP. Nie było więc dziełem przypadku, iż na początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia zrodziła się bliższa współpraca tego środowiska akademickiego ze świeżo wówczas powołanym Instytutem Teologicznym w Tarnowie, agregowanym do Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie. Intencją powstania tej placówki i priorytetowym przesłaniem stała się chęć poszukiwania związków pomiędzy teologią, a szeroko pojętą kulturą — tak w wymiarze edukacyjnym, jak też badawczym i edycyjnym. W tym ostatnim wypadku nie bez znaczenia dla dalszej współpracy okazał się fakt powołania do istnienia diecezjalnego wydawnictwa Biblos, dziś uznanej oficyny wydawniczej oraz pisma „Religioni et Litteris”, dążącego do zintegrowania wokół zagadnień teologiczno-kulturowych środowiska teologów, filologów oraz kulturoznawców, reprezentujących głównie, choć nie tylko, małopolskie środowisko akademickie. Inicjatywom tym od początku nadawały rangę i wyznaczały perspektywy autorytety ówczesnego ordynariusza Diecezji Tarnowskiej ks. bp. prof. Józefa Życińskiego oraz rektora Instytutu ks. prof. Michała Hellera. Trudna do przecenienia w tym względzie okazała się rola i osoba ks. prof. Stanisława Budzika, ongiś dyrektora Biblosu i rektora Seminarium, dziś biskupa pomocniczego Diecezji, oraz ks. mgr. Zbigniewa Adamka — polonisty, wykładowcy homiletyki, redaktora, a zarazem animatora wielu inicjatyw kulturalnych i edycyjnych Diecezji.

Od lewej profesorowie: T. Ulewicz, F. Ziejka, J. Bartmiński,
S. Dziedzic, J. Reichan

Współpraca ta przyjęła trojaki charakter: wspólnych inicjatyw konferencyjnych, wydawniczo-publikacyjnych oraz przedsięwzięć dydaktycznych, jako że priorytetową częścią działalności Instytutu Teologicznego stało się kształcenie studentów kilku specjalności na poziomie licencjackim i magisterskim. Odpowiedzialność za stronę organizacyjną i koordynację owych przedsięwzięć ze strony Tarnowa spoczęła na osobie ks. Adamka, mnie zaś przypadła rola reprezentacji środowiska krakowskiego.

Bodaj pierwszym, wymiernym efektem tej współpracy stał się udział licznej grupy polonistów, rusycystów i slawistów krakowskich w sympozjum Teologia — kultura — współczesność, jakie odbyło się w Tarnowie wiosną 1994, a które stanowiło kontynuację cyklicznych rozważań wokół tematycznej relacji nauka — wiara — kultura[1]. To właśnie podczas tego spotkania zrodziła się inicjatywa wspólnej konferencji naukowej, będącej zarazem próbą całościowej refleksji nad fenomenem kulturowym i teologicznym kolędy oraz wielorakich form obrzędowości bożonarodzeniowej, nadających tak osobliwe oblicze polskiej religijności.

Pierwotne zamiary uczynienia konferencji okazją do przemyśleń nad rodzimym aspektem kolędy i kolędowania, z chwilą ich „upublicznienia” wzrostem zainteresowania zaskoczyły organizatorów, przesuwając tematycznie inicjatywę w kierunku nie tylko polskim, ale też słowiańskim, a w niemałej części wręcz ogólnoeuropejskim. Czterodniowe sympozjum „Kolędy w Polsce i w krajach słowiańskich — geneza, rozwój, stan obecny”, zorganizowane na początku 1995 roku w murach ówczesnej krakowskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, zgromadziło ponad 60 referentów, reprezentujących niemal wszystkie ośrodki akademickie w Polsce oraz badaczy zagadnienia z takich krajów jak Białoruś, Czechy, Kazachstan, Rosja, Słowacja Ukraina, Włochy. Konferencja podjęła pionierskie na te skalę zadania, poddając naukowym rozważaniom istotę i zjawisko kolędy i obrzędowości bożonarodzeniowej w wymiarze polskim i słowiańskich we wszystkich niemal ich obszarach uobecnienia: teologicznym, filologicznym, muzycznym, folklorystycznym, ikonograficznym, nie pomijając wątku astronomicznego (gwiazda betlejemska). Owemu krakowskiemu „kolędowaniu” atrakcyjności dodał, szczególnie dla gości zza wschodniej granicy, fakt przeniesienia na jeden dzień obrad w tysiącletnie mury Opactwa Tynieckiego oraz bogata oprawa muzyczna (koncerty kolęd w wykonaniu chórów z Tarnowa i Krakowa), jaka towarzyszyła obradom. Interdyscyplinarny i zarazem międzynarodowy dobór referentów zapewnił konferencji nie tylko wszechstronność merytoryczną, ale też interkonfesyjny, ekumeniczny charakter, kierując refleksję także w stronę tradycji ukształtowanej na obszarze chrześcijaństwa wschodniego (prawosławnego, unickiego) oraz form obrzędowości protestanckiej. Pokłosiem owej debaty stał się obszerny, bo liczący ponad 600 stron, tom materiałów pokonferencyjnych Z kolędą przez wieki, nad którym pieczę redakcyjną sprawowali poloniści z Instytutu Filologii Polskiej: Tadeusz Budrewicz, Stanisław Koziara, Jan Okoń[2]. Całość z niemałym trudem wydana została przez Biblos w roku jubileuszu 50-lecia krakowskiej WSP, przy wydatnym wsparciu finansowym Komitetu Badań Naukowych, Fundacji im. Stefana Batorego, Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz Urzędu Miasta Krakowa. Dziś księga ta, której próżno szukać na półkach księgarń i antykwariatów, stanowi jedno z głównych kompendiów wiedzy w tym względzie, a o jej randze gatunkowej i znaczeniu prof. Jerzy Starnawski napisał: „Po monumentalnej edycji najdawniejszych kolęd polskich dokonanej przez Juliusza Nowaka-Dłużewskiego jest to drugie ważne wydarzenie w dziejach badań nad kolędą polską... i nawet obcą”[3].

Ks. Bp. J. Życiński i prof. T. Ulewicz

Udana inicjatywa konferencyjna wokół kolęd i kolędowania w naturalny sposób ośmielała i zachęcała do kolejnych, wspólnych filologiczno-teologicznych przedsięwzięć. W nieodległej perspektywie czasowej okazja nadarzała się szczególna. Była nią przypadająca w roku 1999 okrągła, czterechsetna rocznica pierwszego wydania Biblii w przekładzie ks. Jakuba Wujka. I tym razem szybka akceptacja pomysłu przyszła ze strony tarnowskiego Instytutu Teologicznego, wpisującego konferencję jako temat kolejnego z cyklicznych spotkań wokół relacji nauka — wiara — kultura. Inicjatywie nie przeszkodziła w najmniejszym stopniu zmiana, jaka na przełomie roku 1997–98 dokonała się na stolicy Diecezji, a w osobie ks. bp. Wiktora Skworca — nowego ordynariusza, który zastąpił ks. bp. Józefa Życińskiego — organizatorzy sympozjum zyskali równie gorącego orędownika i protektora. Konferencja przyjęła ostatecznie dwojaki cel i charakter. Z jednej strony jej ważnym zadaniem było jubileuszowe przypomnienie dzieła i znaczenia staropolskiej Biblii w przekładzie ks. Jakuba Wujka, której fenomen ponad 350- -letniej obecności w roli kanonicznego (dla katolików w Polsce) tekstu Pisma Św. stał się źródłem kształtowania rodzimego stylu biblijnego, odciskającego trwałe znamię w literaturze, języku i kulturze ojczystej[4]. Z drugiej zaś strony ten niecodzienny jubileusz uczyniono okazją do podjęcia refleksji nad współczesną kondycją i problemami polskiego języka religijnego w jego możliwie najszerszych przejawach: biblijnym, kaznodziejskim, duszpastersko-katechetycznym, teologicznym, liturgicznym oraz filologicznym. I tym razem do uczestnictwa w sympozjum udało się pozyskać szeroki, interdyscyplinarny krąg badaczy: teologów, językoznawców i literaturoznawców z Gdańska, Katowic, Krakowa, Łodzi, Lublina, Opola, Poznania oraz Warszawy, przy wsparciu przedstawicieli gospodarzy — Tarnowa. Dwudniowa debata, jaka odbyła się w kwietniu 1998, przy szczelnie wypełnionej auli Wyższego Seminarium Duchownego i wygłoszone podczas niej referaty wydatnie wzbogaciły stan wiedzy o warsztacie translacyjnym ks. Jakuba Wujka oraz jego opus magnum — Biblii, która, jak przypomniał ks. prof. M. Heller, ciągle „tkwi nam w uszach i sercu”. Ale równie owocna, szczególnie wobec licznie zgromadzonych słuchaczy — przyszłych kapłanów, stała się ta część konferencji, która podejmowała refleksję z jednej strony nad stanem i zadaniami dyskursu religijnego, z drugiej zaś zagrożeniami współczesnego języka religijnego w kontekście wyzwań, jakie niosą ze sobą przemiany cywilizacyjne, z kulturą masową na czele. Wydany w rok później, i tym razem przez Biblos, tom materiałów pokonferencyjnych Od Biblii Wujka do współczesnego języka religijnego w redakcyjnym opracowaniu ks. Zbigniewa Adamka i Stanisława Koziary, należy dziś do kanonu prac z dziedziny polskiego języka religijnego, stanowi też ważny wkład w ogólnopolską debatę nad spuścizną biblijną ks. Jakuba Wujka[5].

Równolegle do przedsięwzięć konferencyjnych toczyła się na przestrzeni lat 1994–2000 współpraca na niwie dydaktycznej oraz publikacyjnej. W pierwszym przypadku przy udziale wykładowców z Instytutu Filologii Polskiej WSP/AP w Krakowie, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Śląskiego oraz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego wypracowano formułę wspólnego wykładu monograficznego z dziedziny Teologii kultury dla studentów IV roku tej specjalności, obejmującego tematykę teologiczną, literacką, językową oraz etnokulturową, ujętą w perspektywie zagadnień rodzimych, jak też „ekumenicznych” — głównie chrześcijaństwa wschodniego. W drugim zaś wypadku przed środowiskiem akademickim Krakowa szeroko otwarły się łamy pisma „Religioni et Litteris”, prezentując bogate tematycznie spectrum artykułów, esejów i recenzji, wychodzących w znacznej mierze naprzeciw profilowi studiów prowadzonych w Instytucie Teologicznym.

Profesorowie T. Szymański, T. Ulewicz, J. Okoń

Upływ czasu i towarzyszące mu zmiany personalne w strukturze obydwu jednostek czynią dziś tę blisko dziesięcioletnią filologiczno-teologiczną „kooperację” coraz bardziej zespołem dokonań minionych. Należy jednak żywić nadzieję, iż o wiele bardziej trwałe okażą się jej owoce ucieleśnione w postaci słowa drukowanego, ukazującego jak pożyteczny i konieczny staje się zespolony wysiłek i współpraca na niwie filologii i teologii[6].

Stanisław Koziara

¹ Pokłosie tego sympozjum stanowi tom Teologia — kultura — współczesność pod red. Z Adamka, Tarnów 1995, w którym znalazły się także artykuły polonistów z krakowskiej WSP: Jana Prokopa, Marka Karwali i Stanisława Koziary.
² Z kolędą przez wieki. Kolędy w Polsce i w krajach słowiańskich, pod red. Tadeusza Budrewicza, Stanisława Koziary, Jana Okonia, Tarnów 1996.
³ Opinia wyrażona przez prof. J. Starnawskiego w recenzji tomu.
⁴ Wymiar i znaczenie tego przekładu przypomniane zostały niedawno także na łamach „Konspektu”, zob. S. Koziara, Biblia Wujka w języku i kulturze polskiej, „Konspekt” 2003, nr 14–15, s. 129–133.
⁵ Od Biblii Wujka do współczesnego języka religijnego. Z okazji 400-lecia wydania Biblii ks. Jakuba Wujka, pod red. Zbigniewa Adamka i Stanisława Koziary, Tarnów 1999.
⁶ Do grona stałych współpracowników ze strony WSP/AP należeli: Leszek Bednarczuk, Marek Karwala, Stanisław Koziara, Roman Mazurkiewicz, Jan Prokop. Okresowo, publikując, współpracowali: Tadeusz Borucki, Bogusław Gryszkiewcz, Anna Spólnik. Spośród przedstawicieli środowiska akademickiego Krakowa zajęcia dydaktyczne w IT prowadzili: Irena Bajerowa (UŚ), Róża Godula (UJ), Ryszard Łużny, Aleksander Naumow (UJ), Grzegorz Przebinda (UJ), Anna Raźny (UJ).