Ewa Piotrowska
Renata M. Zając
Dysertacje naukowe w internecie
W styczniu 2004 roku rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego podjął decyzję o obowiązku dostarczania oprócz drukowanej, także elektronicznej wersji każdej pracy doktorskiej. Prace dostarczane na CD mają być w założeniu sprawdzane przez specjalny program umożliwiający wykrycie plagiatów. W przyszłości wszystkie prace doktorskie będą dostępne w internecie. Podobne inicjatywy pojawiają się w wielu krajowych ośrodkach akademickich
W Polsce istnieje już portal Nauka Polska (http://nauka-polska.pl), w skład którego wchodzi m.in. baza danych Rozprawy doktorskie i habilitacyjne. Znajdują się tam głównie opisy bibliograficzne doktoratów i habilitacji po 1990 r. Baza posiada około 50 000 opisów z następującymi danymi: nazwisko i imię doktoranta, tytuł rozprawy, data otwarcia przewodu i data uzyskania stopnia naukowego, dane instytucji, w której został przeprowadzony przewód, informacje o nadanym stopniu, specjalności naukowej, informacje o promotorach i recenzentach przewodu. Dane do bazy należy przesyłać bezpośrednio do Ośrodka Przetwarzania Informacji (e-mail: doktoraty@opi.org.pl).
Na świecie jedną ze zbliżonych inicjatyw jest działalność Center for Research Libraries (CRL), będącego konsorcjum północnoamerykańskich uniwersytetów i bibliotek naukowych. Misją centrum jest wspieranie badań naukowych i nauczania, czemu służy m.in. przechowywanie i udostępnianie źródeł wiedzy. Jedną z form działalności jest Foreign Doctoral Dissertations Database CRL, który posiada obecnie ponad 750 tys. nieskatalogowanych, zagranicznych prac doktorskich spoza USA i Kanady, z czego ok. 20 tys. jest dostępnych w elektronicznej bazie. Kolekcja została zbudowana dzięki depozytom członkowskich bibliotek i wymianie z ponad 100 uniwersytetami. W bazie reprezentowane są różne dziedziny naukowe. Większość dysertacji pochodzi z krajów Europy Zachodniej: Niemiec, Holandii, Francji, Szwajcarii, Danii, Norwegii, Szwecji i Wielkiej Brytanii, ale znajdują się w niej również prace z innych krajów europejskich, Ameryki Południowej i Afryki. Naukowcy z instytucji stowarzyszonych w konsorcjum korzystają z kolekcji bezpłatnie, poprzez wypożyczanie międzybiblioteczne. Inne osoby mogą pracę zamówić odpłatnie.
Zarówno polska baza Rozprawy doktorskie i habilitacyjne, jak i amerykańska Foreign Doctoral Dissertations Database zamieszczają w internecie tylko opisy bibliograficzne, co daje wstępną informację o wynikach badań naukowych. Z punktu widzenia użytkowników informacji, najlepsze rozwiązanie dotyczące dostępności prac doktorskich w internecie przyjęto w Niemczech.
Niemieckie przepisy dotyczące nadawania stopni naukowych wymagają publikacji rozpraw doktorskich. To zapewnia środowisku naukowemu możliwość korzystania z najnowszych wyników badań. Rozprawy doktorskie w postaci elektronicznej istnieją już w Niemczech od początku lat 90-tych ubiegłego wieku, były jednak tylko kolejnymi kopiami rozprawy. Na wydziałach nauk ścisłych i przyrodniczych już od wielu lat przechowywano elektroniczne wersje rozpraw, wychodząc z założenia, że udostępnianie informacji na papierze jest mało efektywne.
W 1997 roku Kulturministerkonferenz wprowadziła rozwiązania prawne, umożliwiające dostarczanie wersji elektronicznej dysertacji jako jednego ze sposobów jej publikacji. Uniwersytety i towarzystwa naukowe wdrożyły różne projekty, mające na celu rozwiązanie problemów związanych z konwertowaniem cyfrowych dysertacji do postaci gwarantującej jej autentyczność, łatwość publikacji, dostępność z całego świata oraz bezpieczną archiwizację. W 2000 roku wdrożono projekt ogólnokrajowy Dissertationen Online (http://www.dissonline.de).
W bibliotekach uniwersyteckich powołane zostały specjalne jednostki zajmujące się publikowaniem cyfrowych dysertacji. Odpowiednie oprogramowanie zostało zainstalowane na serwerach bibliotecznych, a informacja o sposobie elektronicznego opublikowania rozprawy musi być umieszczona na stronach WWW biblioteki. Wszystkie dysertacje są katalogowane, co umożliwia dostęp do pełnego tekstu także poprzez OPAC (elektroniczny katalog biblioteki). Biblioteka uniwersytecka zgłasza rozprawę opublikowaną online do Niemieckiej Biblioteki Narodowej, a ta już od 1998 roku archiwizuje tekst na specjalnym serwerze depozytowym. Od 2003 roku Biblioteka Narodowa przejęła koordynację prac związanych z programem digitalizacji i umieszczania w internecie prac doktorskich i habilitacyjnych. Na koniec 2003 roku w programie Dissonline znajdowało się 21 tys. prac.
W Niemczech publikowanie online ma następujące zalety: autorzy muszą dostarczyć jedynie kilka egzemplarzy swoim wydziałom, co jest oszczędnością finansową; można szybko opublikować dysertację, oszczędzając czas; autorzy otrzymują wsparcie techniczne od biblioteki uniwersyteckiej, dysertacje elektroniczne mogą być cytowane według obowiązujących norm.
Dysertacje naukowe reprezentują bieżący stan badań, zawierają nowe wyniki lub nowatorskie podejście metodologiczne. Stanowią oczywiście element procesu uzyskania stopnia naukowego — są zatem częścią dokumentacji egzaminacyjnej. Prace doktorskie i habilitacyjne stanowią również przedmiot działań bibliotekarzy na całym świecie.
Tak istotna rola dysertacji naukowych dla rozwoju nauki sprawia, że publikowanie ich w formie elektronicznej pozwala promować szeroki dostęp do badań naukowych i zwiększa proces dzielenia się wiedzą. Zamieszczanie prac naukowych w internecie pomaga badaczom zaistnieć w świecie nauki, gdyż wcześniej większość wyników badań nie była znana szerokiemu ogółowi naukowców. Publikowanie elektroniczne pomaga uniwersytetom budować infrastrukturę informacyjną oraz obniża koszty publikacji.
Dostęp do wszystkich opisanych programów i baz danych z dysertacjami online znajduje się w dziale Ciekawe linki na stronie domowej Biblioteki Głównej AP. Umieściliśmy tam również linki do stron publikujących pełne teksty prac magisterskich (Networked Digital Library of Theses and Dissertations) i innych prac na stopień naukowy (niemieckie: diplom. de).
Ewa Piotrowska,
Renata M. Zając
