Agnieszka Ogonowska
O krytykach i krytykantach w Zajeździe Czorsztyńskim
W dniach 14–16 maja br. już po raz czwarty we wsi Maniowy odbyła się konferencja naukowa Instytutu Filologii Polskiej, zorganizowana, jak co roku, przez dyrektora Instytutu, profesora Bolesława Farona. Tym razem referenci zajęli się problematyką polskiej krytyki literackiej, teatralnej i filmowej. Tematyka obrad okazała się niezwykle interesującym i inspirującym terenem poszukiwań intelektualnych nie tylko dla literaturoznawców, ale również dla reprezentantów innych katedr i specjalności naukowych: metodyków, językoznawców, logopedów.
Przede wszystkim dało się zauważyć przewagę zainteresowań współczesnością, i tu wymienić można wystąpienia Bolesława Farona, Krystyny Latawiec, Bogusława Gryszkiewicza, Jolanty Gumułki czy Anity Jodłowskiej. Duża grupa referatów dotyczyła metakrytyki uprawianej przez twórców (Haliny Bursztyńskiej, Jakuba Kozaczewskiego, Marka Karwali, Katarzyny Przebindy-Niemczyk, Magdaleny Roszczynialskiej, Jacka Rozmusa, Małgorzaty Cemerys i Krzysztofa Marczyka). Kilka referatów miało charakter przekrojowy, dla przykładu Stanisława Burkota, Agaty Pławeckiej czy Zbigniewa Bauera. Dotyczyły opisu określonych przemian i tendencji w krytyce literackiej wybranej epoki lub prądu kulturowego: w okresie romantyzmu (Burkot), na przełomie XIX i XX wieku (Pławecka) lub też roli krytyki w czasach postmodernizmu (Bauer). Inne wystąpienia koncentrowały się na twórczości wybranego krytyka; taki charakter miały referaty Kazimierza Gajdy, Marka Busia oraz Barbary Sykulskiej. Na konferencji pojawił się również tzw. blok medialny reprezentowany przez Agnieszkę Ogonowską i Bogusława Skowronka oraz związany z tymi wystąpieniami dwugłos na temat krytyki telewizyjnej i filmowej.
Do referatów niepoddających się klasyfikacji do żadnej z wymienionych grup należały z pewnością referaty: Teodozji Rittel na temat językoznawczej analizy twórczości poetyckiej Elżbiety Drużbackiej, Jagody Cieszyńskiej o psychoanalitycznych korzeniach krytyki oraz Klaudii Sosin poddający analizie wybrane reklamy, których obiektem była kobieta. Dwa ostatnie wystąpienia wprowadziły uczestników konferencji w nowe obszary badań naukowych, związane kolejno z psychologią twórczości, czy wybranymi metodami analizy i interpretacji tekstów ikonicznych należących w istocie do kultury popularnej. Co ciekawe, między nimi odnaleźć można pewne związki. Współcześnie podejmowane przez kulturoznawców badania sposobów reprezentacji kobiet w produktach medialnych odwołują się niekiedy do teorii feministycznych. Te z kolei w niektórych swoich odmianach są bardzo silnie inspirowane psychoanalizą i neopsychoanalizą.
Zakres interpretacji tematu konferencji przez uczestników był szeroki, co podnosiło jej walory poznawcze. Referenci poruszali się dodatkowo w ramach różnych paradygmatów naukowych oraz metodologii badań. W wyraźnej przewadze dało się zauważyć analizę tekstów i metatekstów, a w drugiej kolejności próbę sformułowania autorskich analiz wybranych zjawisk, epok literackich, czy dających się przewidzieć przyszłych tendencji na polu szeroko rozumianej krytyki (referaty Zbigniewa Bauera, Agnieszki Ogonowskiej i Bogusława Skowronka). Na konferencji ujawniło się również całe bogactwo warsztatu językoznawczego (Teodozja Rittel), metod badania reprezentatywnych dla socjologii literatury i badań kulturowych (Bolesław Faron), psychologicznych narzędzi badań twórczości krytycznej (Jagoda Cieszyńska), czy w końcu warsztatu semiotycznego (Klaudia Sosin).
Obradom konferencji przewodniczyli kolejno profesorowie: Bolesław Faron, który otwierał również posiedzenie, Stanisław Burkot, Teodozja Rittel oraz Jagoda Cieszyńska. Dzięki takiej obsadzie personalnej wszystko przebiegało sprawnie pod względem organizacyjnym, a referenci bez oporu poddawali się założonym wcześniej limitom czasowym. Jak widać, intelektualnej pożywki nie brakowało, a uczestnicy konferencji swobodnie serfowali między i wzdłuż epok, stwarzając niebywałą okazję przywołania wielu wybitnych twórców i krytyków literackich, którzy w takiej konstelacji personalnej, jestem tego pewna, nie mieliby nigdy okazji się spotkać. Nie przeszkadzało to znaleźć dyskutantom wspólny język i w przestrzeni tak skonstruowanego dyskursu prowadzić uczone spory. Niektóre z wystąpień wzbogacone były o źródłowe materiały archiwalne lub schematy anatomiczne mózgu, co spotkało się z niezwykle żywą reakcją słuchaczy.
Co ciekawe, właściciel zajazdu wprowadził dla bardziej nerwowych właścicieli aut specjalny kanał telewizyjny, dzięki któremu mogli monitorować stan swojego pojazdu. Niektórzy oddawali się tej rozrywce z nieudawaną przyjemnością. Wszystkie te działania służyły wyeliminowaniu niedogodności, które mogłyby zakłócić namysł intelektualny. Kilku uczestników przeżyło w związku z miejscem zakwaterowania lekkie rozczarowanie wynikające z faktu, że nie spali w tzw. domu weselnym, który znajdował się w świeżo dobudowanym skrzydle motelu, a na dodatek w obiekcie w dużej części finansowanym z pieniędzy unijnych. Można chyba zdradzić wszystkim zainteresowanym, że w przyszłym roku będzie to jak najbardziej możliwe.
Trzeba stwierdzić, że pogoda sprzyjała referentom, ponieważ było zimno, mokro i nieprzyjemnie, co nie zachęcało do spacerów i innych aktywności sportowych na świeżym powietrzu (tak potrzebnym ludziom nauki), natomiast kierowało całą energię na aktywność intelektualną. Tym razem wszyscy niechętni spacerom lub pochłonięci pracą intelektualną mieli doskonałą wymówkę, by zaszyć się w motelowych pieleszach i poświęcić się całkowicie grupowej integracji, a jednocześnie dogłębnemu poznaniu innych pracowników Instytutu Filologii Polskiej.
Wśród uczestników konferencji dało się wyodrębnić przynajmniej dwie grupy: stały trzon oraz tzw. personel rotacyjny. Obecność pierwszej stanowiła gwarancję nieprzerwanej ciągłości obrad oraz istnienia tzw. audytorium. Do tej drugiej zaliczali się ci uczestnicy, którzy przyjechali wysłuchać swojego referatu lub kilku bezpośrednio z nim sąsiadujących i zaraz potem ulotnili się niczym kamfora, pozostawiając za sobą uczucie nieutulonego niczym żalu. Inni trwali dzielnie na stanowisku pod okiem Szefa, który zgodnie z dobrym obyczajem gospodarza i organizatora całej naukowej imprezy otwierał ją oraz kończył. W swoim wystąpieniu profesor Faron podkreślił walory naukowe oraz integracyjne konferencji oraz zwrócił uwagę na jej rolę w promowaniu myśli młodych doktorantów. Oznajmił również, że posiada pomysł tematu kolejnej, ale mimo usilnych próśb i nalegań nie został on ujawniony, co uznać można za wyraz tradycji, a nie szczególnej złośliwości Dyrektora. W ostatnim dniu pobytu na twarzach uczestników malowała się radość, duma, ale i zmęczenie wynikające z udziału w wielogodzinnych obradach oraz toczących się do późnych godzin wieczornych rozmowach kuluarowych. Rozpoczynały się one w sali obrad, a były kontynuowane w trakcie posiłków i bezpośrednio po nich, a następnie wedle sił witalnych i mentalnych dyskutantów.
I jeszcze na koniec trochę statystyki. W bieżącym roku w konferencji uczestniczyło 24 referentów, w tym: 6 profesorów, 9 doktorów oraz 9 magistrów (w tym 8 słuchaczy studiów doktoranckich).
Agnieszka Ogonowska
Ps Przywołajmy nazwiska referentów oraz tytuły wystąpień, celem zobrazowania bogactwa przedstawionej problematyki oraz inwencji twórczej samych uczestników: Stanisław Burkot, O krytyce literackiej w okresie romantyzmu; Teodozja Rittel, Krytyka tekstów wartościujących Elżbiety Drużbackiej na warsztacie językoznawcy; Halina Bursztyńska, Orzeszkowa — Rydel — Reymont. Konteksty w literaturze; Agata Pławecka, Perspektywa religijna w krytyce literackiej (na łamach „Przeglądu Powszechnego” na przełomie XIX i XX wieku); Marek Buś, Tadeusz Makowiecki jako badacz Norwida; Kazimierz Gajda, Koneczny o Wyspiańskim; Bolesław Faron, Literacka nagroda Nobla dla Reymonta w kontekście polityki i krytyki literackiej; Barbara Sykulska, Józef Maśliński jako krytyk awangardy; Marek Karwala, Stanisław Grochowiak jako krytyk; Krystyna Latawiec, Zasada estetycznego dyskursu w nowej prozie Mariana Pankowskiego; Małgorzata Cemerys, Adam Zagajewski jako krytyk. Wokół grupy Teraz; Jolanta Gomułka, Recepcja krytyczna twórczości Kazimierza Brandysa (na przykładzie „Obywateli” i „Matki Królów”; Jakub Kozaczewski, O niektórych aspektach krytycznoliterackiej twórczości Ryszarda Krynickiego; Jagoda Cieszyńska, Krytyka jako sublimacja agresji?; Zbigniew Bauer, Coż po krytyce w czasach postmodernizmu; Bogusław Skowronek, Jak dziś pisze się o kinie. Modele krytyki filmowej; Agnieszka Ogonowska, O sposobach (nie?)istnienia krytyki telewizyjnej; Klaudia Sosin, Metafora somatyczna we współczesnym przekazie reklamowym; Bogusław Gryszkiewicz, Czarny humor w świadomości krytycznej dwudziestolecia; Magdalena Roszczynialska, Fantastyczna krytyka, krytyczna fantastyka; Krzysztof Marczyk, Językowe przesłanie felietonów literackich Czesława Miłosza w „Tygodniku Powszechnym”; Katarzyna Przebinda-Niemczyk, Elementy krytyki literackiej w felietonach Jerzego Pilcha; Jacek Rozmus, Słowo o tekstach krytycznych Zbigniewa Herberta; Anita Jodłowska, „Młodzi krytycy” o „młodej” poezji (spojrzenie na poezję pokolenia „bruLionu”).
