Informacje 

Marek Glogier

Z dziejów Archiwum AP w Krakowie (2)

Zasoby — publikacje — rozwój

Wędrówki archiwalnych zespołów małych i dużych

Zasoby niektórych archiwów zakładowych składają się z 2 grup zbiorów: materiałów archiwalnych przechowywanych wieczyście (tzw. A) oraz dokumentacji niearchiwalnej przechowywanej od 2 do 50 lat (tzw. B). Pierwsza grupa (w przypadku AP) jest rezerwuarem źródeł dla historyków, druga stanowi składnicę akt zbiorczych, ewidencyjnych, dowodowych i manipulacyjnych, niezbędnych do utrzymywania ciągłości działań jednostek organizacyjnych instytucji macierzystej. Archiwum AP posiada obie grupy dokumentów. Dostęp do nich regulują wewnętrzne procedury i przepisy.

Dla badaczy dziejów oświaty i szkolnictwa wyższego najistotniejsze są archiwalia dotyczące najstarszej w kraju uczelni pedagogicznej, a zarazem od kilku lat pierwszej w ogólnopolskim rankingu szkół nauczycielskich. Warto jednak wspomnieć, że AP ma swoich, odległych w czasie, krakowskich antenatów. W latach 1871–1918 istniało Cesarsko-Królewskie Seminarium Nauczycielskie (początkowo przy ul. Brackiej 12, a od 1903 r. przy dzisiejszej ul. Straszewskiego 22). Początkowo szkołę określano w skrócie jako Kursy Pedagogiczne, później Państwowe Kursy Nauczycielskie. Od roku szkolnego 1928/29 do 1945/46 było to tzw. Państwowe Pedagogium, czyli 2-letnia pomaturalna szkoła półwyższa (kierowana przez dr Henryka Rowida). We wrześniu 1946 r., w oparciu o majątek byłego Pedagogium, uruchomiono 3-letnią Państwową Wyższą Szkołę Pedagogiczną, którą przekształcono w 4-letnią Wyższą Szkołę Pedagogiczną (od 1958 r. w 5-letnią). Rada Ministrów nadała w 1973 r. WSP imię — patronat Komisji Edukacji Narodowej, a w 1999 r. Sejm RP zmienił nazwę na Akademię Pedagogiczną. Na powojenne 60-lecie szkoły składa się praca i wizja 12 rektorów kierujących Uczelnią. W tym okresie dziejów zawiera się także 50-lecie Biblioteki Głównej oraz 45- -lecie Archiwum AP (prowadzonego przez 12 pracowników).

Funkcjonowaniu Uczelni towarzyszy powstawanie małych i dużych zespołów akt oraz dokumentacji obrazującej życie szkoły. Suma tych zespołów tworzy narastający zasób archiwalny mierzony ilością jednostek, względnie wyrażany ilością metrów bieżących dokumentacji. Pojemność archiwum określają metry kwadratowe powierzchni oraz suma długości półek.

Podstawą „ukrytego życia archiwum” jest nieskończona ilość sekwencji przemieszczania zbiorów, selekcji, nowego znakowania i specyficznej sztuki „chomikowania” wielkich ilości akt na małej powierzchni. Przykładowo — w latach 1959–1973 zasób 308 metrów akt przechowywany był w gmachu przy ul. Straszewskiego 22… nawet na antresoli w auli oraz za sceną teatralną. W 1974 r., po przeniesieniu archiwum do gmachu przy ul. Podchorążych, zasób upychany był w parterowych pomieszczeniach Biblioteki Głównej, w szafach na korytarzach, w zakamarkach strychu oraz w tzw. Kiosku, będącym w pewnym okresie szatnią Senatu WSP. W latach 1974–1980 nastąpił gwałtowny przyrost dokumentacji o kolejne 374 mb., wypełniając wszelkie przyznane pomieszczenia w 99%. Przewidując taką sytuację, rektor WSP przekazał Bibliotece Głównej wnętrza przy ul. Grodzkiej 60 (po stołówce w byłym Domu Studenckim „Podgrodzie”), w celu zorganizowania tam od podstaw nowoczesnego archiwum zakładowego. Ponieważ ekspertyzy budowlane nie wypadły pomyślnie, dokonano adaptacji 150 m2 poddasza („nad geografią”) w skrzydle wschodnim głównego gmachu, a katalog i czytelnię ulokowano w p. 428, udostępnionym czasowo przez Instytut Geografii. Kilka lat później ponownie dokonano adaptacji 150 m2 poddasza („nad polonistyką”) w skrzydle zachodnim. Przeniesiono pracownię archiwum do pokoju 573 (o powierzchni zaledwie 4,5 m2 — za windą na V piętrze), z którego uprzednio wyprowadził się Zakład Praktyk Pedagogicznych. Odtąd udostępnianie archiwaliów odbywało się 6 kondygnacji niżej, w czytelni Biblioteki. W 1990 r. ilość akt liczyła 900 mb., a w 1996 r. magazyny były wypełnione w 100% i archiwiści ubiegali się o dodatkowe lokale. W 1998 r. przystosowano kolejne 59 m2 poddasza.

Aktualnie Archiwum AP dysponuje 4 magazynami o łącznej powierzchni 360 m², w którym mieszczą się regały o łącznej długości 2 kilometrów półek. Sam zasób w przybliżeniu obejmuje pół miliona jednostek archiwalnych, co stanowi 2500 metrów akt. 20% zasobu składowane jest na podłodze — do czasu akcji brakowania, czyli makulaturowania dokumentacji, której kończy się okres przymusowej archiwizacji. 70% zasobów stanowi dokumentacja przechowywana okresowo od 5 do 50 lat. Pozostała część to materiały do zachowania wieczystego oraz zespół akt dotyczących przedwojennej poprzedniczki AP.

O zasobie, zespołach i zbiorach prawie wszystko

Świat archiwów emanuje tajemniczością, bowiem archiwa mimo podobieństwa funkcji i formy działania, bywają zupełnie niepodobne w odniesieniu do „materii”, którą reprezentują. Dla każdego archiwum co innego jest skarbem, w każdym — nawet najmniejszym — można znaleźć jakąś swoistą procedurę, specyficzny układ wewnętrzny zasobu oraz praktyki personelu, które dla jednych są dziwactwem, a dla innych znakiem cenionego profesjonalizmu. Urok lub kłopotliwość wewnętrznej organizacji zbiorów oraz funkcjonowania danego archiwum powoduje, że każdy — nawet archiwista o wieloletnim stażu pracy — musi uczyć się jakby na nowo znanego sobie rzemiosła.

Zasoby archiwalne można dzielić na 2 podstawowe grupy: zbiory dokumentacji własnej (wytwarzanej przez instytucję) oraz zbiory będące sukcesją archiwalną, czyli spadkiem po innych osobach prawnych lub fizycznych. W Archiwum AP istnieją obie grupy dokumentów. Pierwsza obejmuje akta dotyczące działalności Uczelni w latach 1946–1996 (rektorat, kwestura, kadry, jednostki podległe dyrektorowi administracyjnemu), akta absolwentów i studentów skreślonych oraz prace magisterskie i dyplomowe (około 100 tysięcy). W odróżnieniu od innych archiwów uczelnianych, Archiwum AP nie gromadzi prac doktorskich powstałych w WSP/AP. Zbiorem tym, liczącym tysiąc prac, zarządza Biblioteka Główna AP.

Zdecydowanie mniejszą ilościowo grupę materiałów stanowi sukcesja złożona z akt Państwowego Pedagogium (1932–1946), Państwowych Egzaminów Uproszczonych dla nauczycieli szkół średnich (1951–1955), Bratniej Pomocy Studentów PWSP (1946–1950), Związku Młodzieży Polskiej (1947– –1956), Związku Młodzieży Wiejskiej (1965), Zrzeszenia Studentów Polskich (1948–1967) oraz Centralnego Ośrodka Metodycznego Studiów Nauczycielskich (1972–2000). Okresową sukcesję stanowiły swego czasu akta byłego KU PZPR WSP (90 teczek dokumentów z lat 1950–1990), które przejęło Archiwum Państwowe w Krakowie.

Novum stanowi kolekcja 30 ozdobnych adresów laudacyjnych z okazji 70-lecia urodzin prof. Feliksa Kiryka, wręczonych Dostojnemu Jubilatowi w Sandomierzu 27 września 2003 przez burmistrzów i prezydentów miast Małopolski, których dziejom profesor poświęcił lata badań i studiów. Powyższy zbiór oraz listy gratulacyjne, telegramy i inna korespondencja zostały ofiarowane archiwum przez prof. Feliksa Kiryka, który tym samym zapoczątkował tworzenie nowego zespołu zwyczajowo określanego mianem „spuścizn i kolekcji profesorskich”.

Publikacje źródeł

W oparciu o zasób dobrze sobie znany — prof. Zygmunt Ruta (pierwszy archiwariusz WSP: 1959– –1966) opublikował wybór Źródeł do dziejów WSP im. KEN, które obejmują fragmenty lub całość dokumentów z lat 1946–1996. Trzy tomy źródeł — nakładem Wydawnictwa Naukowego WSP — sukcesywnie ukazywały się w latach 1982, 1983, 1996.

Osobną grupę wydawnictw stanowią gruntowne opracowania oraz okolicznościowe informatory przygotowywane z okazji kolejnych rocznic założenia Uczelni. Powstawały one w oparciu o dokumentację złożoną w archiwum oraz przechowywaną w jej instytutach i jednostkach administracyjnych. Tworzą jedyne i najpełniejsze źródło wiedzy o dziejach Uczelni, bank danych statystycznych i pomoc w opracowywaniu biogramów pracowników Uczelni (z którą etatowo związanych dotąd było ponad 6 tysięcy osób). Osiem różnej objętości publikacji (dostępnych w Oddziale Informacji Naukowej Biblioteki Głównej — pokój 61) dotyczyło jubileuszy Uczelni. Jeden z tomów poddawał analizie działalność WSP w latach 1961–1971 oraz dwa tomy kumulowały i wypełniały wiedzę o działalności szkoły za lata 1946–1981 oraz 1982–1996. Aktualnie, z okazji 60-lecia Uczelni — i za cały ten okres — przygotowywana jest monografia WSP/AP pióra prof. Jacka Chrobaczyńskiego.

Szczegółowy wykaz i opis publikacji dotyczących dziejów szkoły oraz historii archiwum uczelnianego znajduje się także w witrynie internetowej na stronie jednostek uczelni (www.ap.krakow.pl/archiwum/).

Archiwum w przededniu 60-lecia uczelni

Wraz z renowacją i rozbudową Uczelni następuje wzrost przydzielanej powierzchni, niezbędnej do funkcjonowania archiwum. Kadencja JM Rektora AP prof. Michała Śliwy, charakteryzująca się niebywałymi przedsięwzięciami związanymi z rozwojem infrastuktury i bazy lokalowej szkoły, wpisuje się zarazem w dzieje Archiwum AP. Okres 1: lokalizacja jednostki w latach 1959–1974 wiąże się z gmachem przy ul. Straszewskiego 22, okres 2: siedziba archiwum w latach 1974–2004 mieści się wyłącznie w gmachu przy ul. Podchorążych 2, okres 3: w czerwcu 2004 r. (w przyziemiu Domu Studenckiego ATOL przy ul. Grochowej) na cele archiwum przekazano nowoczesne i jednolicie wyposażone magazyny przygotowane na przyjęcie około tysiąca metrów akt. Jesienią 2004 r. planowane jest udostępnienie Archiwum AP kolejnego magazynu przeznaczonego na 70 tysięcy innego typu akt. Jest on przygotowywany w budynku nowego domu studenckiego przy ul. Armii Krajowej. Nadto władze Uczelni, przewidując dalekosiężne potrzeby archiwum zakładowego, przydzieliły 280 m2 powierzchni, umieszczając je w projekcie zagospodarowania nowego gmachu AP, zwanego popularnie „krążownikiem”.

W ten sposób potrzeby jednostki zabezpieczone są na kolejne 10-lecie, umożliwiając jej tym samym ewolucyjne stawanie się godną „wizytówką” Uczelni XXI wieku.

Marek Glogier