Współczesne biblioteki 

Stanisław Skórka

Architektura informacji
czyli stare wino w nowej butelce

Architektura informacji jest tak stara,
jak stara jest komunikacja międzyludzka.
Tam gdzie jest informacja, jest także architektura.
(Jesse J. Garret)

Obserwowane od kilkunastu lat zjawisko przeładowania informacją (ang. information glut) skłoniło przedstawicieli różnych profesji do opracowywania procedur i narzędzi pozwalających uporządkować oraz zarządzać, zarówno samą informacją, jak i procesami jej tworzenia. Metody i techniki zaczerpnięte między innymi z nauki o informacji, bibliotekarstwa, edytorstwa i technologii informacyjnej, ujęto w jedną dyscyplinę, której nadano nazwę — architektura informacji (information architecture)

Terminów architektura informacji (AI) oraz architekt informacji użył po raz pierwszy w 1976 r. Richard Saul Wurman. Pojęcie „architektura” wiąże się z kompleksową dziedziną, polegającą między innymi na projektowaniu budynków z uwzględnieniem wielu czynników: przeznaczenia, położenia, środowiska, a także technologii wykonania. Zawód architekta uznawany jest za jeden z najbardziej szanowanych ze względu na odpowiedzialność, znaczenie oraz zakres wiedzy, jaka się z nim wiąże.

Architekt informacji również wykorzystuje wiele kryteriów do zaprojektowania wygodnych w wykorzystaniu i zarządzaniu zasobów informacyjnych. Kryteriami tymi są: typ i potrzeby użytkownika, środowisko informacji (druk, sieć internet), forma przekazu, czytelność, przeznaczenie oraz postać graficzna.

Powstanie AI związane jest ze wzrostem zasobów informacyjnych, które w nieograniczonej ilości pojawiają się od końca lat dziewięćdziesiątych w sieci globalnej. Należy jednak zauważyć, iż zakres AI wykracza znacznie poza zagadnienia związane z tworzeniem informacji w postaci wirtualnej. Podstawową jej cechą jest projektowanie zorientowane na użytkownika, mające zapewnić wygodne korzystanie z informacji w każdej formie.

Istnieją rozbieżności w definiowaniu AI. W ogólnym znaczeniu rozumiana jest jako „strukturalne projektowanie przestrzeni informacyjnej, służące ułatwieniu kompletowania informacji i udostępnianiu jej użytkownikom”. Inne pojęcie ogranicza zasięg tej dziedziny do informacji w postaci elektronicznej: „sztuka oraz nauka nadawania struktur i klasyfikowania serwisów (stron) internetowych i intranetowych, mające na celu ułatwienie ludziom znajdowanie informacji i ich wykorzystanie”.

AI jest tzw. metadyscypliną, której metody i techniki zostały zapożyczone z rozmaitych dziedzin praktycznych, m.in. projektowania wizualnego, projektowania informacji, bibliotekarstwa, psychologii poznawczej, inżynierii czynników ludzkich, dziennikarstwa i edytorstwa. Nie wprowadza tym samym żadnych idei, które nie byłyby znane wcześniej. Jej wyodrębnienie się spowodowane zostało reorganizacją zagadnień, technik i metod badawczych dotyczących informacji oraz jej użytkownika.

Wśród autorów zajmujących się teorią architektury informacji istnieje tendencja do uczynienia z niej nauki. W grupie tej znajdują się m.in. przedstawiciele organizacji i stowarzyszeń związanych z informacją naukową, takich jak American Society for Information Science and Technology i Asilomar Institute for Information Architecture (AIfIA). Earl Morogh w książce Information Architecture An Emerging 21st Century Profession poświęcił sporo miejsca na udowadnianie istnienia AI w historii ludzkości, począwszy od przekazu ustnego aż do dzisiejszych form gromadzenia i udostępniania informacji. Według niego AI istniała od zarania, tylko ludzie tworzący informację nie nazywali jej w ten sposób.

Problemy AI poruszane są również na łamach elektronicznego pisma „Boxes and Arrows” (www.boxesandarrows.com), którego powstanie miało ścisły związek z kształtowaniem się nowej dziedziny wiedzy i profesji.

Louis Rosenfeld i Peter Morville, autorzy książki Architektura informacji w serwisach internetowych (Gliwice 2003), wyróżnili cztery podstawowe składniki AI dla systemów hipertekstowych w internecie. Należą do nich systemy organizacji, oznaczeń, nawigacji oraz system wyszukiwania. System organizacji jest sposobem grupowania treści, system oznaczeń ustala nazwy dla wydzielonych grup treści, nawigacja jest systemem pomagającym poruszać się po serwisie i przeglądania jego zawartości, zaś system wyszukiwania pozwala na formułowanie zapytań, które porównywane są z dokumentami relewantnymi.

Profesja architekta informacji znajduje się, podobnie jak i sama dyscyplina, w fazie kształtowania. Wiadomo już, iż zawód ten wymaga znajomości problematyki związanej z gromadzeniem, projektowaniem i udostępnianiem informacji. Wspomniany R.S. Wurman określił architekta informacji jako osobę tworzącą strukturę lub mapę informacji, która pozwala innym znaleźć własną ścieżkę do wiedzy, a także zajmującą się konstruowaniem systemów informacji.

Do zadań architekta serwisów internetowych należy wyjaśnianie wizji i misji stron, równoważenie interesów reklamodawców z potrzebami odbiorców, określanie treści i funkcjonalności systemów informacyjnych, wyszczególnienie składników pomocnych w znalezieniu informacji poprzez zdefiniowanie organizacji, nawigacji, nazewnictwa i systemu wyszukiwawczego w serwisie, rozplanowywanie serwisu tak, aby można było go rozbudowywać i zmieniać.

Motto architektów informacji brzmi: „po pierwsze: człowiek, po drugie: technologia”.

W programach nauczania amerykańskich uczelni, które jako pierwsze rozpoczęły kształcenie magistrów z tej dziedziny, daje się zauważyć dużą dowolność w zakresie doboru przedmiotów niezbędnych w nowej profesji. Zawierają one zagadnienia z informatyki, marketingu, zarządzania, psychologii, informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. W przypisach podano kilka adresów internetowych uczelni, w których kształceni są architekci informacji.

Szybki rozwój AI skłania do zastanowienia się nad uwzględnieniem jej w procesie kształcenia w Polsce. Ścisłe związki z nauką o informacji i bibliotekarstwem wskazują, iż również w kraju problematykę tę powinny włączyć w swój zakres instytuty informacji naukowej i bibliotekoznawstwa. Wprowadzenie architektury informacji do programu studiów mogłoby wpłynąć na jego urozmaicenie, dając jednocześnie absolwentom szansę zdobycia interesującej i dobrze płatnej pracy. Elementy AI uwzględniane są w zagadnieniach do zajęć z technologii informacyjnej prowadzonych w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa AP w Krakowie.

Architektura informacji jest nieukształtowaną, nadal rozwijającą się gałęzią wiedzy. Obecnie trudno przewidzieć, czy stanie się samodzielną nauką, czy też pozostanie jedynie zbiorem procedur i schematów tworzenia stron WWW. Niewykluczone, iż w przyszłości architekci informacji będą niezbędni w wydawnictwach, redakcjach lub bibliotekach, czyli wszędzie tam, gdzie zarządza się informacją.

Stanisław Skórka

Literatura:

A. Dillon, Information Architecture in JASIST. Just Where Did We Come From? „The Journal of the Society for Information Science and Technology”, 2002 nr 10, s. 821–823.
K. Hagedorn, The Information Architecture Glossary 2000. Dostępny w Word Wide Web: http://argus-acia.com (lipiec 2004).
The American Society for Information Science and Technology Special Interest Group: Information Architecture. Dostępny w Word Wide Web: http://www.asis.org/SIG/SIGIA/definition.html (lipiec 2004).
L. Rosenfeld, P. Morville, Architektura informacji w serwisach WWW, Gliwice 2003.
E. Morrogh, Information Architecture. An Emerging 21st Century Profession, New Jersey 2003.
J. Shiple, Information Architecture Tutorial. Dostępny w Word Wide Web: http://hotwired.lycos.com/webmonkey/design/site_building/_tutorials/tutorial1.html (lipiec 2004).
D. Robins, Information Architecture in Library and Information Science Curricula. „Bulletin of the American Society for Information Science and Technology” Vol. 28 2002, nr 2. Dostępny w Word Wide Web: http://www.asis.org/Bulletin/Jan-02/robins.html (lipiec 2004).

Zasoby na temat architektury informacji w internecie:

Semantic Studios [http://semanticstudios.com/] (lipiec 2004)
Argus Center for Information Architecture (zawiesiło działalność) [http://argus-asia.com] (lipiec 2004)
Asilomar Institute for Information Architecture [http://www.aifia.org] (lipiec 2004)
Information Architecture Tutorial. Overview by John Shiple [http://webmonkey.wired.com/webmonkey/98/28/index0a.html?tw=design] (lipiec 2004)
Program studiów magisterskich z AI w Capitol College [http://www.capitol-college.edu/academicprograms/graduateprograms/msia/msia.shtml] (lipiec 2004)
Program specjalizacji z AI w School of Library and Information Science Indiana University [http://ella.slis.indiana.edu/~ellwrigh/L571/] (lipiec 2004)
Interdysplinarny program z Architektury informacji i zarządzania wiedzą w Kent State University [http://iakm.kent.edu/] (lipiec 2004)