Nauka 

Maria Pidłypczak-Majerowicz

Pracownia Badań Dziejów Książki i Bibliotek

W Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Akademii Pedagogicznej w Krakowie pracuje kilkuosobowe grono pracowników naukowo-badawczych, zajmujących się różnymi aspektami dziejów książki i bibliotek. W dominującej obecnie tendencji programowej studiów informacyjnych i bibliotekoznawczych historia książki i bibliotek przesuwa się na coraz bardziej odległe miejsca. Nie jest to rozwiązanie prawidłowe, gdyż przedmioty informacyjne mogą znakomicie wspomóc badania historyczne. A Kraków, miasto kilkunastu państwowych i niepublicznych uczelni wyższych, ośrodek naukowy z najstarszą uczelnią w kraju i jedną z najstarszych w Europie, posiadający bogaty, różnorodny księgozbiór i stare biblioteki, nie ma placówki kształcącej znawców dawnej książki rękopiśmiennej i drukowanej oraz badaczy dziejów bibliotek

Księgozbiory gromadzone w bibliotekach kościelnych, szkolnych, publicznych, prywatnych i uczelnianych, dzieliły swe losy z losami Rzeczypospolitej. Rozwój drukarstwa europejskiego i polskiego spowodował nie tylko wzrost produkcji wydawniczej, także zwiększenie liczby bibliotek i księgozbiorów. Na ziemiach polskich i pod rządami Rzeczypospolitej ukształtowały się silne ośrodki wydawnicze — Kraków, Wilno, Warszawa, Lwów, Gdańsk, Poznań, z bezsprzecznym prymatem Krakowa. Dla ziem wschodnich Rzeczypospolitej krakowskie oficyny typograficzne oraz składy księgarskie były niewyczerpanym źródłem uzupełniania księgozbiorów, głównie zakonnych. Ustawiczne gromadzenie i rozpraszanie księgozbiorów miało swój początek już w XVII w., od wojen polsko-szwedzko-moskiewskich. Nasilenie procesu rozpraszania i niszczenia zbiorów archiwalnych i bibliotecznych nastąpiło od 1783 r. (zabór austriacki), aby przybrać formę zorganizowanych działań w XIX w. Wraz z kasowanymi majątkami zakonnymi przemieszczano także archiwa i księgozbiory w zaborze pruskim (od 1810 r.) i zaborze rosyjskim, przede wszystkim po powstaniach — listopadowym i styczniowym. Krótki okres niepodległości (1918–1939) nie pozwolił na zgromadzenie i opracowanie wcześniej rozproszonych zbiorów, a II wojna światowa spowodowała kolejne straty w bibliotekach polskich. Po wojnie ponownie rozproszono wiele bibliotek prywatnych, a zbiory podworskie wielokrotnie zmieniały właścicieli. Lata sześćdziesiąte XX wieku można uznać za koniec chaotycznych peregrynacji książek i początek stabilizacji dawnych księgozbiorów w bibliotekach naukowych. Nieliczne w stosunku do zasobów opracowania o dawnych książkach, księgozbiorach i bibliotekach kościelnych, prywatnych i instytucjonalnych, ilustrują niekorzystną sytuację w zakresie pełnego opracowania przechowywanych zbiorów. Duże biblioteki naukowe starają się tworzyć elektroniczne bazy danych posiadanych zbiorów, wydają drukiem inwentarze i katalogi, ale na tym polu w tyle pozostają biblioteki kościelne.

Kraków mógłby stać się — w oparciu o posiadane, cenne księgozbiory — centrum kształcenia na poziomie studiów magisterskich, podyplomowych i doktoranckich osób utalentowanych, znających języki obce, które po zakończeniu studiów zasiliłyby szczupłą kadrę bibliotekarzy w zbiorach specjalnych. Przyszłą kadrę wyspecjalizowanych bibliotekarzy mogłyby kształcić Instytuty Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Akademii Pedagogicznej i Uniwersytetu Jagiellońskiego lub połączone siły obu Instytutów, przy pomocy doświadczonych bibliotekarzy z Biblioteki Jagiellońskiej, Biblioteki Polskiej Akademii Nauk i innych bibliotek naukowych. Kształcenie objęłoby studentów, doktorantów i bibliotekarzy, a w programach zajęć znalazłyby się przedmioty teoretyczne i praktyczne. Dla przedmiotów teoretycznych można szukać wzorów w starych programach kształcenia i — obok historii książki i bibliotek, bibliografii i źródeł informacji, historii literatury obcej i polskiej, historii powszechnej i Polski czy historii sztuki — wykładać także dzieje pisma, paleografię łacińską i słowiańską, dzieje drukarstwa i papiernictwa. Zajęcia praktyczne — ćwiczenia, konwersacje i staże w zbiorach specjalnych powinny pogłębić wiadomości teoretyczne i prowadzić do uzyskania podstawowych umiejętności obchodzenia się z historycznymi zbiorami specjalnymi. Program studiów byłby zróżnicowany dla kształcących się kandydatów i zawierał formułę modyfikowania go dla ewentualnych potrzeb. Za takim projektem przemawiają różnorodne kierunki kształcenia na Uniwersytecie i Akademii Pedagogicznej oraz niewykorzystana, choć wszechstronnie wykształcona kadra naukowa tych uczelni.

Wspomniane na początku opracowania grono pracowników Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa AP mogłoby stanowić zaczątek Pracowni Dawnej Książki i Dziejów Bibliotek, w której zebrane zostałyby metody badań nad dawną książką rękopiśmienną i drukowaną oraz dzieje bibliotek polskich. Zbiór metod należałoby wzbogacać permanentnie uzupełnianą bibliografią podmiotową i przedmiotową, elektroniczną bazą danych o odnajdywanych księgozbiorach oraz współpracą z innymi ośrodkami w Krakowie, kraju i za granicą. Sygnalizowane tu działania rozwijane w różnych kierunkach (np. tworzenie kartotek proweniencji), pozwoliłyby zaktywizować grupy specjalistów do działań w szczytnym celu uporządkowania wiedzy o bogactwie intelektualnym bibliotek polskich w przeszłości i obecnie.

Maria Pidłypczak-Majerowicz