Bibliologia i informacja naukowa 

Krzysztof Migoń

O przedmiocie badań
współczesnej bibliologii

W każdej dyscyplinie naukowej pytanie o przedmiot badań należy do centralnych problemów teoretycznych i metodologicznych. Zapewne w każdej z nich stanowiska są zróżnicowane. Wielość poglądów spowodowana jest odmiennymi koncepcjami dyscypliny, różnorodnością spojrzeń na jej zakres i możliwości, akceptacją wybranych modeli badawczych, a także koncentracją uwagi na niektórych tylko problemach, dostrzeganych lub wyodrębnianych spośród wielu możliwych. Wielką rolę odgrywa tradycja, autorytety i szkoły naukowe (w tym tzw. szkoły narodowe). Szczególnie w naukach humanistycznych i społecznych mamy do czynienia z różnym pojmowaniem przedmiotów badań, dlatego trudno mówić o jednej, a tym bardziej o jednolitej dziedzinie. Pod taką samą nazwą występują często zupełnie inne pola badawcze lub na odwrót — zakresy bliskie sobie pojęciowo niejednolicie się nazywa. Następną komplikację przynoszą trudno porównywalne określenia, stosowane w różnych językach

Zdawałoby się, że nie może wywoływać zastrzeżeń stwierdzenie, iż przedmiotem bibliologii jest książka, tak pojedyncza, jak i postrzegana jako idea lub zbiór książek. Kłopot w tym, że niełatwo określić granice omawianego pojęcia i prawomocność bibliologicznej refleksji. Kolejne trudności sprawia dwoista natura książki. Są tacy, którzy przedmiot bibliologii ograniczają do materialnych, fizycznych czy technicznych aspektów badanego obiektu, inni zaś rozpatrują jedność jego formy i treści, co prowokuje pytania o kompetencje bibliologa wypowiadającego się w sprawie zawartości książki.

Problemy te znalazły dostateczne oświetlenie w światowym piśmiennictwie. Uzasadniony został pogląd, że książka traktowana jest w bibliologii jako historycznie uwarunkowana i zmienna technika utrwalania treści duchowych oraz społeczne narzędzie komunikacji. Powszechna (czy na pewno?) zgoda teoretyków nie eliminuje jednak innych wątpliwości tak natury ogólnej, jak i szczegółowej, warsztatowej. Tu na uwagę zasługują przede wszystkim pytania o możliwość opisywania przez bibliologię interesującego ją fenomenu w całej jego złożoności; o granice dyscypliny i specyficzny, jej tylko właściwy sposób widzenia książek; o „dzielenie się” przedmiotem badań z innymi naukami. Odpowiedzi na takie i podobne pytania są naturalnie różne.

Poruszone dotąd kwestie były dyskutowane we wczesnej fazie rozwoju bibliologii (gdy opisywaną dyscyplinę nazywano i utożsamiano z bibliografią), ale też ciągle są podnoszone — jako fundamentalne dla tej nauki w zmieniającej się sytuacji teoretycznej i metodologicznej humanistyki. Doszły pytania o sposób traktowania przez bibliologię innych (poza samą książką) przedmiotów badań. W kręgu jej zainteresowań znajdują się bowiem także ludzie, którzy ze światem książek mają do czynienia — profesjonaliści („pracownicy książki”) i amatorzy, a nade wszystko ci, do których książki są adresowane — czytelnicy (odbiorcy, użytkownicy). Przedmiotem badań bibliologii są wreszcie instytucje książki oraz procesy wytwarzania, rozpowszechniania i odbioru książek, a w dalszej perspektywie — skutki tych procesów.

Zrozumiałe, że zmieniający się w czasie i z natury swojej heterogenny przedmiot badań bibliologicznych wymaga obecności nadrzędnej koncepcji teoretycznej, która scalałaby niejednorodne pole badawcze. Nie mają mocy generalizującej „cząstkowe” teorie książki i bibliologii: literacka, pedagogiczna, psychologiczna, socjologiczna, ekonomiczna, prawna, polityczna, religijna. Tłumaczenie problemów książki w tych kategoriach nie może być kompletne z powodu jednostronności owych teorii, ich niewystarczającej aparatury pojęciowej i narzędzi badawczych. Trudno natomiast przecenić znaczenie różnych perspektyw w studiach nad książką dla budowy ogólnego, jednolitego paradygmatu badawczego w bibliologii.

W dziejach myśli księgoznawczej można zauważyć kilka głównych i pobocznych nurtów teoretycznych, decydujących o rozumieniu przedmiotu badań bibliologii, a w konsekwencji determinujących sposób uprawiania studiów nad książką. Pierwszy, nie tylko z racji chronologii, ale i ważności, jest nurt historyczny. Książka to zjawisko historyczne, bibliologia rodziła się jako nauka historyczna i nie przestała nią być, choć daleko już wyszła poza rolę jednej z pomocniczych nauk historii. Bibliologia historyczna ze wszystkimi swoimi dyscyplinami szczegółowymi, mająca za przedmiot fenomen książki w dziejach (powszechnych, narodowych, lokalnych itd.), jest dzisiaj najlepiej rozwiniętą, wyposażoną w odpowiednie metody i atrakcyjną poznawczo częścią bibliologii.

Ze szkołą historyczną ściśle wiąże się filologiczna, dla której świat książek ważny jest dlatego, że utrwala język i piśmiennictwo. Oczywista „przyliterackość” tak pojmowanej bibliologii stanowi ograniczenie, ale w badaniach nad tekstem i obiegiem literatury ujawniają się rozległe możliwości studiów księgoznawczych i krystalizuje się paradygmat bibliologii.

Jednocześnie książka jest faktem społecznym, toteż ma uzasadnienie ujmowanie jej w kategoriach socjologicznych. „Książka w społeczeństwie”, „społeczne role i funkcje książki” to płodne poznawczo tematy badawcze, które zwróciły na bibliologię uwagę innych nauk i przyniosły ważne, liczące się w humanistyce światowej osiągnięcia. Głównie z nurtu socjologicznego wywodzi się koncepcja funkcjonalna, której zasadniczym założeniem jest postrzeganie i opisywanie książki (świata książek) nie tylko jako faktu, ale też jako aktu, jako nieustannego (potencjalnie i faktycznie) procesu komunikacji międzyludzkiej i społecznej. Perspektywa funkcjonalna stanowi klucz do objaśniania genezy i ewolucji książki oraz opisu pełnionych przez książki ról; tłumaczy, wartościuje i uogólnia występujące w zjawiskach bibliologicznych mechanizmy życia indywidualnego i zbiorowego.

Następujący w ostatnich kilkudziesięciu latach rozwój nauk o informacji i komunikacji kazał bibliologom zwrócić uwagę na potencjał i właściwości książki jako narzędzia utrwalania informacji i środka komunikacji oraz sprawił, że pojawiły się informacyjne i komunikacyjne modele bibliologii. Po raz kolejny — wychodząc poza tradycyjną książkę — rozszerzył się zakres przedmiotu badań, a wysiłki badawcze skoncentrowały się głównie na zagadnieniach przekazu i odbioru. W pojęciu „kultura książki” mieszczą się wszystkie materialne i duchowe aspekty książki, tradycje i dziedzictwo, uniwersalizm i multifunkcjonalność. Ta generalizująca koncepcja teoretyczna pozwala zintegrować pozornie niejednorodny przedmiot i pole badań bibliologicznych. „Kultura książki” stać się może użytecznym pojęciem centralnym tak w teorii samej książki jako przedmiotu, narzędzia i funkcji w kulturze, jak też w empirycznych badaniach historycznych i współczesnych o charakterze faktograficznym. Pytanie o kulturę książki (indywidualną i zbiorową) materialną i duchową, daje szansę pełnego i pogłębionego opisu badanego fenomenu jako wytworu i narzędzia kultury, pozwala odkrywać to, co w książce najistotniejsze: cechy, możliwości i funkcje ważnego instrumentu cywilizacji. W ramach ogółu zjawisk kultury możliwe staje się opisanie i ocena światowego dziedzictwa książkowego w jego rozmaitych przejawach i funkcjach, a także odkrywanie zmiennych ról książki we wszystkich sferach życia indywidualnego i zbiorowego: w rozwoju i kodyfikacji języków literackich, liturgii i prawa, w rozpowszechnianiu idei filozoficznych, politycznych, religijnych, w oświacie, wychowaniu i nauce. Omawiana kategoria pozwala tworzyć porównywalne, warsztatowe modele badawcze dla różnych kręgów bytowania książki: narodowych (etnicznych), regionalnych, lokalnych, środowiskowych.

Żadna z koncepcji teoretycznych nie rozwiązuje do końca problemów teorii i metodologii opisywanej dyscypliny, ale każda może pomóc w porządkowaniu jej pola badawczego, w wartościowaniu materiału faktograficznego i doskonaleniu metod. Przyjęcie określonej postawy teoretycznej ma konsekwencje dla usytuowania bibliologii pośród innych nauk, a nie jest to obojętne dla jej charakteru i zadań. Inna jest bowiem jej podstawowa problematyka i orientacja badawcza w ramach nauk historycznych, inna — w obrębie nauk o informacji i komunikacji, inna wreszcie — wśród nauk o kulturze. Bibliologia współczesna spełnia kryteria dyscypliny względnie autonomicznej, bo posiada wszelkie cechy i wyposażenie (teoretyczne, kadrowe, instytucjonalne) niezbędne dla skutecznych i wartościowych poznawczo studiów nad książką. A że w żadnej innej nauce fenomen książki nie jest przedmiotem integralnej analizy, bibliologia ma wyraźnie wytyczone zadania. Ich realizacja wykracza poza korzyści poznawcze, ma też zastosowanie w kształtowaniu indywidualnych i społecznych postaw wobec książki, w organizacji świata książek i akademickiej dydaktyce.

Krzysztof Migoń