Czesław Michalski
Wychowanie fizyczne i sport na ziemiach polskich pod zaborami (1)
Okres zaborów wycisnął piętno na ówczesnym procesie dziejowym. Utrata państwowości, ucisk narodowy, walka społeczeństwa polskiego o utrzymanie bytu narodowego oraz aspiracje niepodległościowe określały warunki i treści polskiego ruchu społeczno-gospodarczego, politycznego i kulturalnego.
Rozwój wychowania fizycznego i sportu warunkowała spuścizna okresu Oświecenia, głównie prace KEN, której trwałym osiągnięciem było objęcie jednolitym planem systemu oświaty i wychowania dzieci i młodzieży. Ważnym czynnikiem rozwoju kultury fizycznej w tym okresie była rozbudowa szkolnictwa, przeobrażenia społeczno-ekonomiczne, zwłaszcza proces industrializacji i urbanizacji oraz szybki wzrost poziomu wiedzy lekarskiej i higienicznej.
Mimo utraty niepodległości państwowej, wielu pedagogów epoki Oświecenia kontynuowało jej tradycje, szczególnie w zaborze rosyjskim, na terenie kuratorium wileńskiego, pozostającego pod zarządem ks. Adama Jerzego Czartoryskiego. Doprowadził on do powstania w 1805 roku Liceum Krzemienieckiego, które określano mianem Aten Wołyńskich, ze względu na wysoki poziom nauki i wychowania (także fizycznego). Do nauczania tańca, szermierki, jazdy konnej powołał dyrektor Tadeusz Czacki nauczycieli specjalistów. Nadzór higieniczny miał pełnić stały lekarz szkolny. Liceum Krzemienieckie było pierwszą w Polsce szkołą, w której wprowadzono wychowanie fizyczne do programu nauczania oraz w której spotykamy nauczycieli tego przedmiotu oraz lekarza szkolnego. W 1805 r. uczony Jędrzej Śniadecki ogłosił w Wilnie sławną pracę O fizycznym wychowaniu dzieci, odbijającą postępowe osiągnięcia europejskiej myśli pedagogicznej w tym zakresie, która do dziś zadziwia nowoczesnością, naukowym podejściem do spraw fizjologii i anatomii.
Na szczególną uwagę zasługuje organizacja szkolnictwa na ziemiach Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego. Ogłoszone przez Izbę Edukacyjną w 1808 roku tzw. Urządzenie szkół miejskich i wiejskich elementarnych wprowadzało naukę higieny i obowiązkowe ćwiczenia fizyczne młodzieży w postaci musztry wojskowej. Odpowiadało to potrzebie czasów — ciągłych wojen i przemian politycznych. Po powstaniu listopadowym szkoła stała się instytucją policyjnego reżimu i nie było w niej miejsca na wychowanie fizyczne młodzieży.
Osobne miejsce należy się omówieniu organizacji wychowania fizycznego w Krakowie i okręgu, ze względu na szczególną sytuację polityczną tego terenu. W roku 1795 Kraków zagarnięty został przez Austrię, a szkolnictwo w Krakowie poddano dyrektywom władz austriackich w Wiedniu. W latach 1809–1815 Kraków należał do Księstwa Warszawskiego, szkolnictwo podlegało więc zarządzeniom Izby Edukacyjnej. Oprócz obowiązkowych zajęć z musztry, władze oświatowe zalecały uczniom szkół średnich gry oraz zabawy ruchowe.
Wolne Miasto Kraków, utworzone na mocy decyzji Kongresu Wiedeńskiego w 1815 roku, pozostawało pod protektoratem Prus, Rosji i Austrii do listopada 1846. Wtedy to ostatecznie przyznano go Austrii i przyłączono do Galicji. Zorganizowany w Rzeczypospolitej Krakowskiej system oświaty nawiązywał do tradycji Komisji Edukacji Narodowej. Wychowanie fizyczne charakteryzowało się dużą różnorodnością form. Na Uniwersytecie Jagiellońskim działały wtedy szkoły fechtunku, jazdy konnej, tańca oraz pływania. Całoroczne zajęcia, w których udział był bezpłatny, kończyły się na ogół publicznymi popisami, co popularyzowało owe ćwiczenia wśród młodzieży. W szkołach ludowych wprowadzono wychowanie fizyczne w formie musztry oraz gry i zabawy ruchowe w szkołach średnich, pod nadzorem pedagogicznym na otwartej przestrzeni. Latem organizowano tzw. majówki młodzieży szkolnej, stanowiące rodzaj świąt wychowania fizycznego. Brała w nich udział cała młodzież szkolna, łącznie z gronem nauczycielskim. Ulubionymi zabawami były gry wojenne, popisy siły i zręczności, gry w piłkę, w lisa, biegi do mety, huśtawka. Szczególnego zaakcentowania wymaga kwestia rozwoju gimnastyki w Krakowie, której początki sięgają 1821 roku. Już w roku 1826 hrabia Aleksander Mieroszewski urządził sobie przy ulicy Sławkowskiej 405 domowy zakład gimnastyczny, z którego korzystali także jego znajomi. Ukoronowaniem rozwoju tej formy wychowania fizycznego było założenie w 1836 roku przez lekarza Ludwika Bierkowskiego Szkoły Gimnastycznej Krakowskiej, uwzględniającej najnowocześniejsze osiągnięcia gimnastyki europejskiej. Pierwszy zakład gimnastyki leczniczej otworzył jednak w roku 1831 w Warszawie Niemiec Teodor Matthes. W Szczecinie, a potem w Poznaniu, działał zakład gimnastyczny doktora L. Uzdowskiego, natomiast około roku 1850 Ewaryst Estkowski wprowadził wychowanie fizyczne w poznańskiej szkole św. Wincentego. Popularne w innych krajach na przełomie XVIII i XIX wieku zakłady szermierki, jazdy konnej i tańca nie miały warunków do rozpowszechniania się na ziemiach polskich w burzliwym okresie upadku państwa.
Wszystkie te inicjatywy przygotowały grunt pod szerszą, ogólnonarodową działalność towarzystw gimnastycznych.
