Marek Krośniak
Stare i nowe
Sieciowe zasoby informacyjne w Bibliotece Jagiellońskiej
Jakkolwiek pierwsze czasopisma elektroniczne publikowane w sieci WWW pojawiły się zaledwie nieco ponad dziesięć lat temu, ich gwałtowny rozwój doprowadził do sytuacji, że większość czasopism naukowych posiada wersję internetową. Wersję tę w wielu przypadkach wydawcy traktują jako podstawową, której uzupełnieniem jest wersja drukowana. Trzeba się liczyć z tym, że już w niedalekiej przyszłości preferencje użytkowników i względy ekonomiczne sprawią, iż periodyki naukowe, zwłaszcza z zakresu nauk przyrodniczych, ukazywać się będą wyłącznie w postaci internetowej. Ta forma wydawnicza posiada szereg istotnych zalet zarówno dla wydawców — między innymi możliwość publikowania poszczególnych artykułów jeszcze przed skompletowaniem numeru czy też ewentualnego wzbogacania ich materiałami multimedialnymi — jak i czytelników, którzy dzięki funkcjom alertowym i wyszukiwawczym są w stanie szybko otrzymać interesujące ich informacje bieżące i archiwalne.
Realizując jeden z zasadniczych elementów swej misji jako biblioteki naukowej i uczelnianej, Biblioteka Jagiellońska już od kilku lat prowadzi prenumeratę czasopism elektronicznych, zarówno jako indywidualnych tytułów, równolegle do prenumeraty wersji drukowanej, jak i pełnotekstowych baz online, bądź to obejmujących tytuły jednego wydawnictwa (Elsevier Science, Kluwer, Springer), bądź agregacyjnych, zawierających udostępnione przez różnych wydawców (EIFL Direct).
Uzupełnieniem baz pełnotekstowych są bazy spisów treści (SwetsWise) oraz bibliograficzno-abstraktowe (Inspec, Science Citation Index, Chemical Abstracts), pozwalające czytelnikowi na odnalezienie danych o poszukiwanych artykułach. Dostęp pełnotekstowy obejmuje też zasoby archiwalne w zróżnicowanym zakresie, dla większości tytułów 5–10 lat wstecz, choć zdarzają się też przypadki udostępniania pełnych archiwów od początku ukazywania się danego czasopisma. Czasopisma i bazy danych online zmieniły istotnie tradycyjny sposób funkcjonowania biblioteki w zakresie udostępniania czasopism — pracownicy i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego nie muszą już przychodzić do biblioteki, aby po zamówieniu do czytelni przeczytać je lub wykonać odbitkę kserograficzną, lecz są one dostępne bezpośrednio ze wszystkich komputerów należących do sieci uczelnianej. Oczywiście, istnieje także możliwość dostępu w samej BJ, z komputerów czytelni Oddziału Informacji Naukowej lub Czytelni Czasopism. Z prenumerowanych zasobów online mogą korzystać na miejscu także użytkownicy niebędący pracownikami ani studentami UJ na podstawie ważnej karty czytelnika BJ, ponieważ podpisywane aktualnie umowy przewidują taką możliwość.
Dostępna na stronie internetowej Biblioteki Jagiellońskiej, stale uzupełniana lista zagranicznych czasopism w wersji elektronicznej prenumerowanych indywidualnie lub w ramach baz pełnotekstowych, liczy aktualnie prawie 8 tysięcy pozycji. Wkrótce planowane jest zamieszczanie informacji o dostępie online również w prowadzonym w systemie VTLS katalogu głównym BJ. Użytkownicy niedysponujący dokładnymi danymi poszukiwanych artykułów mają do dyspozycji wejścia do baz, gdzie dostępne są funkcje wyszukiwawcze, zarówno proste, jak i zaawansowane, a także na ogół możliwość zapisywania przeprowadzonego wyszukiwania w celu jego wielokrotnego powtarzania, które może być przeprowadzane automatycznie po każdorazowym uzupełnieniu zawartości bazy, a wyniki przesyłane pocztą elektroniczną na podany adres.
Należy też wspomnieć o dynamicznie rozwijającej się kategorii czasopism elektronicznych, jaką stanowią czasopisma w wolnym dostępie. W ten sposób udostępnianych jest w internecie coraz więcej periodyków i archiwów o charakterze naukowym. Nie należą one do zasobów biblioteki w ścisłym sensie, ponieważ jako bezpłatne nie są przedmiotem prenumeraty i może z nich korzystać każdy, bez jakiegokolwiek ograniczenia lokalizacji, jednak BJ, nie ponosząc odpowiedzialności za ich dostępność, uznaje za wskazane zwracanie uwagi również na tego rodzaju zasoby, często przedstawiające znaczną wartość dla czytelników. Dostępna na stronie BJ lista czasopism naukowych „open access” liczy obecnie ponad 800 pozycji z całego świata (także polskich).
Jednym z najważniejszych nowych aspektów sieciowych zasobów elektronicznych w porównaniu z tradycyjnymi zasobami bibliotecznymi, oprócz znacznie łatwiejszego dostępu, jest możliwość dysponowania precyzyjnymi danymi statystycznymi dotyczącymi ich wykorzystania. Może to w dłuższej perspektywie czasowej pozwolić na racjonalizację środków wydawanych na zakup czasopism naukowych — sama zamiana prenumeraty tradycyjnej na elektroniczną, ze względu na aktualną politykę wydawców, nie prowadzi do znaczących oszczędności, jakkolwiek za tę samą cenę otrzymuje się na ogół znacznie większą zawartość treściową i funkcjonalność; odpadają też koszty magazynowania i obsługi czasopism drukowanych.
W chwili obecnej elektroniczne periodyki naukowe zadomowiły się na dobre na wydziałach przyrodniczych UJ, gdzie naukowcy i studenci, mając do dyspozycji rozwiniętą infrastrukturę komputerową, uznają je za podstawowy sposób dostępu do bieżącej literatury naukowej. Daje się jednak zauważyć stale wzrastające zainteresowanie użytkowników z wydziałów humanistycznych. Obserwowane dotychczas rzadsze korzystanie przez osoby z tych wydziałów wynikało z kilku przyczyn. Oprócz niedostatków infrastruktury sieciowej w grę wchodził tu inny sposób wykorzystania literatury naukowej, słabszy nacisk na jak najszybsze dotarcie do publikacji po jej ukazaniu się, niższy poziom znajomości komputerów, jak i mniej bogata oferta. Sytuacja ta jednak ulega szybko zmianie i coraz więcej humanistów, nawet tych nieuznających wcześniej komputerów, przekonuje się do elektronicznych czasopism i baz danych, uznając istotne dla nich specyficzne korzyści płynące z wykorzystania z zasobów sieciowych, choćby szybkość i kompleksowość wyszukiwania źródeł i materiałów, zwłaszcza gdy ważna jest ich aktualność.
Nowe zasoby informacyjne zdążyły już odmienić warsztat naukowy badaczy i studentów, przyrodników i humanistów, ułatwiając dostęp do literatury naukowej i stwarzając całkiem nowe możliwości w zakresie jej wykorzystania. Biorąc pod uwagę ogromne tempo zachodzących zmian, jak i nowatorskie możliwości stwarzane nieustannie przez postęp technologiczny, nie da się do końca przewidzieć dalszego rozwoju funkcji Biblioteki Jagiellońskiej w zakresie dostarczania czytelnikom niezbędnych im informacji, choć główny kierunek tego procesu, którego nieodłącznym elementem stała się organizacja dostępu do czasopism i baz online w skali całej uczelni, jest już oczywisty.
Marek Krośniak
