Współczesne biblioteki 

Ewa Piotrowska
Renata M. Zając

Polskie biblioteki cyfrowe

„Niegdyś człowiekiem kultury był ten, kto umiał czytać i pisać książki, ale mógł pisać je także odręcznie, powierzając mechaniczną pracę nad nimi swoim sekretarzom albo kopistom. Dzisiaj od człowieka kultury wymaga się znajomości zarówno książek, jak nowych form pisania i gromadzenia informacji. Tylko tak można zagwarantować, że nowe media będą używane w sposób demokratyczny, bez odsuwania kogokolwiek od nowych zasobów informacji, tylko tak można uczyć każdego, jak wybierać i oceniać informacje, które otrzymuje — i jednocześnie utrzymywać przy życiu ten niezbędny instrument rozwoju ludzkiego i kulturalnego, jakim jest książka”[1]

Współczesna technologia informacyjna daje nieistniejące wcześniej możliwości taniego i szybkiego, zdalnego dostępu do informacji, a równocześnie powiększająca się nieustannie ilość zasobów informacyjnych w sieci powoduje konieczność ich zorganizowania i uporządkowania. Od lat permanentnie wzrasta wykorzystanie internetu do celów naukowych i badawczych, a fakt ten jest dostrzegany również przez biblioteki. Na ogół prowadzenie poszukiwań w internecie jest czasochłonne i przypadkowe, a trudności w ocenie informacji znajdującej się w sieci wynikają z dużego zróżnicowania jej jakości. Lawinowe tempo rozwoju sieci rozległej powoduje, że trudno się w niej poruszać, stąd potrzeba tworzenia portali bibliotecznych i bibliotek cyfrowych, rozumianych tutaj jako systemy dostarczające użytkownikom spójnego dostępu do wielkich, zorganizowanych zasobów informacji[2]. Kolejnym etapem rozwoju będą biblioteki wirtualne, wykorzystujące technologię rzeczywistości wirtualnej, w której obok dokumentów pojawią się symulacje budynków bibliotecznych i znajdujących się w nich zbiorów.

W związku ze wzrastającymi oczekiwaniami internautów, takie instytucje jak biblioteki, archiwa i muzea rozpoczęły proces digitalizacji swoich kolekcji, czyli przenoszenia zbiorów na formę cyfrową i tworzenia w internecie bibliotek cyfrowych udostępniających te zbiory online, 24 godziny na dobę. W pierwszej kolejności digitalizowano najcenniejsze dokumenty, obawiając się, że za kilka lat ulegną całkowitemu zniszczeniu, jak na przykład tabliczki z pismem klinowym pochodzące z biblioteki Asurbanipala, które umieszcza się na stronach WWW w formie hologramów, aby naukowcy mogli jeszcze przez długie lata pracować nad ich odczytaniem. Kolejną inicjatywą jest projekt wykonywany przez Bibliotekę Kongresu[3], która stopniowo udostępnia w postaci cyfrowej dokumenty związane z amerykańską kulturą i historią, np. fotografie, filmy, przemówienia polityków. Innym przykładem jest Projekt Gutenberg[4], mający na celu stworzenie biblioteki cyfrowej z tekstami najbardziej poczytnych książek z literatury pięknej.

Nowe sposoby dostępu i wyszukiwania informacji w sieci mają wiele zalet. Użytkownik ma łatwiejszy i wygodniejszy dostęp do dokumentów z każdego komputera w dowolnym miejscu i czasie oraz nie jest zmuszony do fizycznego odwiedzenia biblioteki lub innej instytucji.

Z informacji w formie elektronicznej może bez ograniczeń korzystać jednocześnie duża liczba użytkowników, którzy mają możliwość otrzymania nieograniczonych ilości kopii danego dokumentu (jedyną barierą mogą być prawa autorskie). Inną zaletą biblioteki cyfrowej jest to, że dokumenty posadowione na serwerach zajmują fizycznie mniej miejsca niż zbiory tradycyjne, a zastosowanie multimediów i hipertekstu znacznie podnosi atrakcyjność elektronicznych dokumentów.

Kilka miesięcy temu pojawiła się na stronach WWW Akademicka Biblioteka Internetowa, którą uruchomiła Pracownia Komunikacji Multimedialnej Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. W obecnej chwili jest to jedyna biblioteka cyfrowa udostępniająca w sieci — oprócz publikacji naukowych i dydaktycznych w formie tekstów — także materiały hipermedialne (filmowe i dźwiękowe). W ABI można również zapoznać się z referatami wygłaszanymi na konferencjach, przedstawionymi w formie materiałów dźwiękowych. Na przykładzie tej inicjatywy można zaobserwować ewolucję bibliotek cyfrowych podobną do ewolucji zwykłych bibliotek. Najpierw gromadzono teksty tylko w jednej formie — drukowanej. Teraz biblioteki mają formę bibliotek hybrydowych[5], czyli gromadzących (obok tekstów w formie drukowanej) także teksty elektroniczne, kasety wideo, płyty kompaktowe, CD-ROM oraz kasety dźwiękowe i in. biblioteki cyfrowe również gromadziły najpierw głównie teksty elektroniczne z dołączonymi do nich zdjęciami lub rysunkami. Dziś już materiały hipermedialne pojawiają się jako odrębne pozycje.

Wyszukiwanie w Akademickiej Bibliotece odbywa się tak, jak w zwykłym katalogu bibliotecznym, poprzez indeksy. Obecnie biblioteka udostępnia materiały z chemii, etyki informatycznej, politologii i filologii polskiej.

Dwa interesujące polskie projekty, których autorzy prawdopodobnie wzorowali się na Projekcie Gutenberg, to Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej i Polska Biblioteka Internetowa.

Wirtualna Biblioteka Literatury Polskiej powstała już kilka lat temu z inicjatywy Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego w ramach współpracy z UNESCO. Udostępnia najważniejsze dzieła rodzimej literatury pięknej ze wszystkich okresów aż do 1939 roku. Wiele tekstów zaopatrzono dodatkowo w krytyczne opracowania, wzbogacono ilustracjami oraz biogramami autorów. Podobnie wyglądają pozycje w niemieckim Projekcie Gutenberg.

Według informacji ze strony internetowej do Polskiej Biblioteki Internetowej planowano przeniesienie do 2008 r. wszystkich archiwalnych zasobów literatury polskiej. Docelowo w skład zasobu bibliotecznego przewiduje się również włączenie podręczników akademickich, publikacji naukowych, czasopism i periodyków naukowych, publikacji przeznaczonych dla osób niewidomych, zasobów muzealnych oraz materiałów multimedialnych, takich jak: filmy naukowe i dokumentalne, filmy oparte na utworach literackich lub zapisy spektakli teatralnych. Przeglądając jednak zasoby PBI trudno nie ulec wrażeniu, że nasze oczekiwania wynikające z wyżej wymienianych założeń rozmijają się znacznie z rzeczywistością, a dobór ponad 9 tysięcy pozycji ma z nimi niewiele wspólnego: to chaotyczny i dosyć przypadkowy zbiór różnorodnych form i gatunków piśmiennictwa, od literatury pięknej po wyrywkowe, wielce specjalistyczne dokumenty prawno-historyczne (np. Protokoły Posiedzeń Rady Ministrów z lat 1918–1920). Sporo tam literatury średniowiecznej, gorzej z wiekiem dwudziestym. Dziwi także proporcja dzieł polskich w stosunku do literatury obcej.

W tym miejscu warto wspomnieć o znanej wszystkim „Staropolskiej online”, którą — jako zbiór utworów staropolskiego piśmiennictwa oraz wyboru opracowań, materiałów ikonograficznych i dźwiękowych — należy zaliczyć do jednych z najlepszych bibliotek cyfrowych w Polsce. Biblioteka zawiera także bogaty wybór materiałów z zakresu kultury starożytnej, średniowiecznej, renesansowej i barokowej, nie tylko w języku polskim. Tutaj można również zapoznać się z tłumaczeniami najpiękniejszych utworów dawnej literatury polskiej, co jest nowym pomysłem, a promuje ową literaturę poza granicami kraju. Jest to doskonałe wykorzystanie możliwości, jakie daje internet.

Ostatnio powstaje w Polsce coraz więcej regionalnych bibliotek cyfrowych. Mają one na celu zapoznanie społeczności internetowej z dziedzictwem danego regionu. Taką biblioteką jest Cieszyńska Biblioteka Wirtualna, która powstała z inicjatywy Książnicy Cieszyńskiej, opierając się na jej zbiorach. Ma ona na celu włączenie w przyszłości cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego do systemu krajowych i europejskich zbiorów danych cyfrowych. Na jej zasoby składają się przede wszystkim monografie i przyczynki historyczne, wydawnictwa statystyczne i źródłowe, bibliografie oraz informatory, które bądź bezpośrednio odnoszą się do Śląska Cieszyńskiego, bądź też odgrywają pomocniczą rolę w badaniach nad jego dziejami.

Podobną w założeniach jest powstała w 2002 roku Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa — wspólna inicjatywa poznańskiego środowiska akademickiego. Prace nad nią trwały jednak w Poznańskim Centrum Superkomputerowo-Sieciowym już od 1999 roku. Biblioteka zawiera materiały związane z Wielkopolską, w pierwszym etapie będzie to ok. 6 tys. pozycji. Oprócz regionaliów w zbiorze znajdują się także najcenniejsze zabytki piśmiennictwa polskiego przechowywane w bibliotekach poznańskich — w pierwszym etapie ok. 10 tys. starodruków, rękopisów, map i in. Trzeci dział zbiorów to podręczniki i skrypty dla studentów i uczniów, w zamierzeniu będzie ich ok. 2 tys. Nowoczesne oprogramowanie zastosowane w WBC umożliwia przeszukiwanie na dwóch poziomach: przy pomocy indeksu autorskiego, tytułowego i in., co umożliwia wyszukanie np. dzieł wszystkich Mickiewicza oraz przeszukiwania w treści samych dokumentów pod kątem występujących w nich wyrazów czy definicji.

Biblioteka Główna AP na swojej stronie domowej umożliwia szybki dostęp do tych i innych bibliotek cyfrowych — „Ciekawe linki” dział „Biblioteki cyfrowe”.

Ewa Piotrowska, Renata M. Zajac

¹ U. Eco, Nowe środki masowego przekazu a przyszłość książki, w: Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku: antologia, red. M. Hopfinger. Warszawa, 2002, s. 544.
² M. Nahotko, OPAC biblioteczny i portal internetowy — podobieństwa i różnice. „Praktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej” 2001 nr 3, s. 6.
³ http://www.loc.gov/
⁴ http://www.promo.net/pg/
⁵ Por. P. Glanzner, Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu — partner Biblioteki Głównej AP w Krakowie. „Konspekt” 2002 nr 10, s. 75. [Dostęp online: www.wsp.krakow.pl/konspekt/10/glanzner.html}